"Je voelt door hoeveel handen dit al is gegaan": op bezoek bij topbedrijf in Mechelen dat historische wandtapijten conserveert

Maria van Hongarije, de zus van Keizer Karel, staat centraal in een nieuwe tentoonstelling in het museum van Mariemont in Henegouwen. Ooit had zij daar een jachtslot, vandaar de naam Mariemont: ‘berg van Maria’. En mogelijk figureert net dát kasteel op een wandtapijt dat te zien is in de expo.

Het wandtapijt is recent aangekocht door de vrienden van het museum van Mariemont en het is langdurig in behandeling geweest in de Koninklijke Manufactuur De Wit in Mechelen. Daar kon VRT NWS een kijkje achter de schermen nemen.

De refugie van de abdij van Tongerlo, een 15e-eeuws pand in een stille straat in Mechelen. Een prachtige binnentuin, stenen trappen omhoog en je betreedt de wonderlijke, kleurrijke wereld van de Koninklijke Manufactuur De Wit, een familiebedrijf dat al 5 generaties en 140 jaar lang historische wandtapijten behandelt. Restaureren is niet het juiste woord. Conserveren wel.  Maar daarover later meer.

Directeur Pierre Maes laat het conservatie-atelier zien, waar wandtapijten op een soort  weefgetouwen zijn gelegd, of beter gezegd ‘conservatiegetouwen’. “Deze 2 komen uit het Louvre, en hier ligt een reeks van 10 uit het presidentieel paleis van Malta.” De Wit heeft internationale renommee en ontfermt zich met liefde over een gestage stroom van wandtapijten uit alle hoeken van de wereld. 

“Het is belangrijk om dit volume werk te kunnen aanhouden om internationaal te werken. Er is een grote collectie Vlaamse wandtapijten verspreid over de hele wereld. Heel mooi om die terug te krijgen in onze regio om ze te conserveren.”

Het wandtapijt dat intussen in het museum van Mariemont hangt, ligt nu nog uitgespreid op een tafel in Mechelen. Het zal nog een voering en een ophangsysteem krijgen en daarna op een hangende rol naar het museum worden gebracht.

Wat is het voor een wandtapijt? “Het dateert uit de 2e helft van de 16e eeuw, en het komt vermoedelijk uit Oudenaarde, Geraardsbergen of Edingen,” zegt Pierre Maes. De maker is onbekend, want er was geen merkteken van een weverij. 

“Je ziet een ideaal landschap met een nobele activiteit: de valkenjacht, een klassiek thema uit die periode. Aristocraten zitten op hun paarden en allerlei dieren lopen soms in paniek weg. En kijk, daar: in de achtergrond een kasteel dat mogelijk geïnspireerd is op een bestaand gebouw.”

Er is véél te zien op het grote wandtapijt van 3,15 bij 4,75 meter. Het wemelt van de dieren en planten, vazen overstromen met bloemen en je leest zinnen als ‘Amor vincit omnia’: liefde overwint alles. Het landhuis in de verte lijkt op het jachtslot van Maria van Hongarije. 

De vrienden van het museum hebben dit wandtapijt gekocht op een veiling in Parijs en laten restaureren bij de Koninklijke Manufactuur De Wit in Mechelen. Hoe was het eraan toe?

“Toen het hier aankwam, was het zeer vuil,” zegt Emma Damen, hoofd van het atelier. “Het was ook geplooid bewaard, en dat heeft vervorming en scheuren aan de buitenboorden veroorzaakt.”  

Eerste stap in de behandeling in Mechelen: “We leggen het tapijt volledig open, onderzoeken de voor- en achterkant en gaan die grondig stofzuigen. Met een stofzuiger waarvan we de kracht kunnen aanpassen aan de kwetsbaarheid van het textiel.”

Volgende stap: een vochtige reiniging. Daarvoor heeft het Mechelse bedrijf een soort stoomcabine bedacht. Een wandtapijt wordt vlak neergelegd en platgezogen, waarna er een “mist” wordt gecreëerd, “een mengeling van water, lucht en detergent”. Die aerosol wordt doorheen het tapijt gezogen “Dit is een veilige methode, want wol en zijde zijn zeer fragiel.”  Het resultaat: vuil afwater, een schoner tapijt.

“De kleuren zijn levendiger, de contrasten beter, de leesbaarheid van een wandtapijt is groter.” De reiniging maakt de vezels ook weer soepel, verduidelijkt Pierre Maes, en dat is van belang voor de volgende stap.

Je zou denken dat een antiek wandtapijt wordt gerestaureerd, hersteld, opgelapt, dat gaten worden gestopt. Misvatting! Wanneer een tapijt gereinigd is, verhuist het naar een conservatiegetouw. “Daar kunnen we werken aan beide zijden, en het is de bedoeling dat ons werk onzichtbaar is,” vertelt Emma Damen.

Het komt erop neer dat er aan de achterzijde van het tapijt een linnen ondersteuning wordt bevestigd, gekleurd in de juiste tint. Met naaisteken worden de breekbare delen van het tapijt verbonden met de wat steviger stukken. In blokjes van 30 centimeter. Een monnikenwerk.   

Gaten stoppen is dus verleden tijd. “Vroeger werd er veel meer hersteld. Dat zie je ook: oudere reparaties waarbij gaten werden gestopt of stukken werden herweven. Maar na verloop van tijd creëert dat net meer spanning en schade.” 

Achter deze werkwijze zit een filosofie:“Wij willen niet meer teruggaan naar de originele staat van het wandtapijt, maar de huidige staat net behouden. Ook om te vermijden dat we een eigen invulling zouden geven aan de lacunes," verduidelijkt Emma Damen. Een textielconservator stelt zich bescheiden op. 

Het is hoe dan ook een zeer arbeidsintensieve methode, waar al snel honderden uren werk in een wandtapijt gaan zitten. “Tijd vliegt, maar objecten blijven hier lang. Zo’n wandtapijt moeten we zeker een jaar in huis hebben om het goed te kunnen aanpakken. Dit soort werk kun je niet onder tijdsdruk doen,” zegt Pierre Maes. 

“Het is ongelooflijk precisiewerk. Je moet veel geduld en concentratie hebben.  Om hier te werken moet je zeker liefde voor textiel en wandtapijten hebben, maar ook vooral geduld. Elke medewerker wordt hier in huis opgeleid.” En dat zijn, op de directeur na, exclusief vrouwen. 

In het 15e-eeuwse gebouw hangt een rustige, bijna gewijde sfeer. Hoe voelt het om dat eeuwenoude textiel tussen je vingers te houden? “Het is een bijzonder gevoel, omdat je ziet door hoeveel handen zo’n wandtapijt is gegaan. Wij zijn de zoveelste in een hele rij handen die op dit tapijt kunnen werken. Dat doet wel iets,” zegt Emma Damen. “En we zijn heel blij met het resultaat.”