Wat als Rusland zijn dreigement uitvoert en juridische stappen onderneemt tegen België vanwege de (mogelijke) inbeslagname van het geblokkeerde Russische geld bij Euroclear? Welke stappen kan Rusland precies zetten en wat hangt er België eventueel boven het hoofd?
Wat zijn de mogelijke gevolgen als Rusland België aanklaagt over geblokkeerde miljarden bij Euroclear?
Freek Willems
Gepubliceerd:
In het kort:
Rusland dreigt ermee om gerechtelijke stappen te ondernemen tegen België als het geblokkeerde geld van de Russische Centrale Bank bij Euroclear gebruikt wordt voor een lening aan Oekraïne.
Als Rusland gerechtelijke stappen zet, zal dat wellicht via internationale arbitrage gebeuren en niet voor een of andere rechtbank in Rusland of ons land.
België vreest dat het mogelijk gedwongen zal worden om het geld terug te betalen of een schadevergoeding zal moeten betalen, op basis van een oud investeringsverdrag tussen België en de Sovjet-Unie.
Maar dat verdrag blijft nogal vaag over de manier waarop de arbitrage moet plaatsvinden en de duur en uitkomst van die procedure zijn dan ook erg onzeker.
"België zal met een ernstig aansprakelijkheidsprobleem worden geconfronteerd indien Russische activa in beslag worden genomen." Met dat bericht van de Russische buitenlandse inlichtingendienst SVR zette Rusland eerder deze week extra druk op België om geblokkeerd geld van de Russische Centrale Bank in geen geval te gebruiken voor een miljardenlening aan Oekraïne.
Kort na de start van de grootschalige Russische invasie in Oekraïne besloot de Europese Unie om Russische tegoeden in de EU te blokkeren. Een groot deel van die tegoeden (zo'n 185 miljard euro) wordt beheerd in Brussel, door het Belgische financiële bedrijf Euroclear. De Europese Unie én België gebruiken de winsten op die tegoeden nu al om Oekraïne bij te staan in de oorlog tegen Rusland. De Europese Commissie wil nu een stap verder gaan en ook de tegoeden zelf inzetten voor een lening aan Oekraïne van minstens 140 miljard euro.
België verzet zich daar al enige tijd tegen. De regering-De Wever vreest een financiële kater voor Euroclear en de Belgische staat mocht Rusland ons land voor de rechter dagen. Dat zal zeker gebeuren, waarschuwt de Russische inlichtingendienst in het bericht, waaruit het Russische persagentschap Tass woensdag citeerde.
Oud verdrag met Sovjet-Unie
Het lijkt er sterk op dat het aansprakelijkheidsprobleem waarnaar de inlichtingendienst verwijst, inhoudt dat Rusland het geld van de Russische Centrale Bank op een bepaald moment zal terugeisen of een gigantische schadeclaim tegen België zal indienen. Hoe dat praktisch zal verlopen, is nog niet helemaal duidelijk. De kans dat Rusland naar het Internationaal Gerechtshof stapt, lijkt zeer klein. Dat hof regelt geschillen tussen landen, maar Rusland heeft in het verleden de bevoegdheid van dat hof al meermaals betwist, bijvoorbeeld in uitspraken over Oekraïne.
De zaak laten behandelen voor een Russische rechtbank, lijkt ook geen voor de hand liggende optie. Mocht dat wel gebeuren, dan zouden er namelijk weinig of geen gevolgen voor België zijn. Het 18e Europese sanctiepakket tegen Rusland bevat namelijk maatregelen om te vermijden dat zulke uitspraken kunnen worden afgedwongen binnen de Europese Unie.
Blijft over: internationale arbitrage, het oplossen van geschillen buiten de rechtscolleges in staten om. Die arbitragemogelijkheid wordt vaak opgenomen in internationale akkoorden en contracten. En die mogelijkheid is ook opgenomen in een investeringsverdrag dat België en Luxemburg eind jaren 80 sloten met de Sovjet-Unie, dat blijkbaar ook na de val van de Sovjet-Unie nog altijd van kracht is.
Reportage uit het Journaal van 9 februari 1989 over de ondertekening van het investeringsverdrag met de Sovjet-Unie
Dat verdrag "inzake wederzijdse bevordering en bescherming van investeringen" had destijds voor de Sovjet-Unie als doel investeringen uit West-Europa aan te trekken. Maar het verbood ook om investeringen van bedrijven te onteigenen of nationaliseren. Doet een van de partijen dat toch, dan moet daar een schadevergoeding voor betaald worden.
Die bepaling was vooral bedoeld als bescherming van Belgische en Luxemburgse investeringen in de Sovjet-Unie. Ironisch genoeg wordt dat verdrag nu ingeroepen door Russen die als gevolg van de Europese sancties niet meer aan hun geld bij Euroclear raken. Zij vinden dat ze illegaal onteigend zijn. Hoeveel van die zaken er al tegen Euroclear lopen, wil het bedrijf niet zeggen. Maar er zijn naar verluidt al veel advocaten voor ingeschakeld en het kost Euroclear handenvol geld.
Vage afspraken
België vreest nu dat ook de Russische Centrale Bank op basis van dat verdrag naar een internationale arbitrage-instelling zal stappen. Arbitrage is een manier om geschillen tussen partijen of landen voor te leggen aan derden, die men arbiters noemt, in plaats van aan nationale rechters. Deze arbiters moeten zich, net als rechters, onafhankelijk en onpartijdig opstellen. Vaak wordt in een akkoord ook opgenomen welke stappen er gevolgd moeten worden en aan welke arbitrage-instelling het geschil moet worden voorgelegd.
In het investeringsverdrag tussen België en de Sovjet-Unie (nu Rusland) zijn 2 verschillende clausules over arbitrage opgenomen. De eerste clausule gaat specifiek over een geschil tussen de "Overeenkomstsluitende Partijen", België en Rusland dus.
Daarin staat dat wanneer een akkoord langs diplomatieke weg niet lukt, elk van de landen het initiatief kan nemen om arbitrage op te starten. Opvallend is dat in het akkoord geen specifieke arbitrage-instelling wordt vermeld. Er moet een zogenoemd scheidsgerecht worden samengesteld (een instantie waarvoor de arbitrage moet worden gevoerd) en het is dat scheidsgerecht zelf dat de eigen procedureregels zal moeten vastleggen.
De andere clausule, die van toepassing is wanneer niet een van de landen maar een investeerder zich benadeeld voelt, is uitgebreider. In dat geval is afgesproken dat de investeerder de keuze heeft om het geschil voor te leggen aan de Zweedse Kamer van Koophandel of aan een scheidsgerecht dat de arbitrageregels van de Commissie van de Verenigde Naties voor Internationale Koophandel toepast.
In geschillen tussen particulieren is het al moeilijk om deze kwesties te bepalen, laat staan in een geschil van de grootteorde waarover we hier spreken
Sarah Vanneste, advocate bij VS Advocaten
"De arbitrageclausule die van toepassing is tussen de landen is bijzonder summier en zal wellicht al van bij het begin tot veel discussie en druk op de arbiters leiden", meent Sarah Vanneste. Zij is advocate bij VS Advocaten, is gespecialiseerd in geschillenbeslechting en heeft ervaring met nationale en internationale arbitrage.
"Mocht het effectief tot een arbitrage komen, dan moeten de arbiters zelf nog heel veel beslissen. Ze zullen als eerste taak hun procedureregels moeten vaststellen. Maar daarna moeten ze ook nog beslissen waar de arbitrage zal plaatsvinden, in welke taal, enzovoort. In geschillen tussen particulieren is het al moeilijk om deze kwesties te bepalen, laat staan in een geschil van de grootteorde waarover we hier spreken."
Voor hun beoordeling van de aansprakelijkheidskwestie zullen de arbiters een beroep doen op het verdrag tussen België en Rusland en op de algemeen aanvaarde regels en beginselen van het internationaal recht. "Hoe zal men dat in deze bijzonder gevoelige internationale context gaan invullen?", vraagt Vanneste zich af.
"De druk op de arbiters zal sowieso al enorm zijn en dan heb je liefst een duidelijke tekst. We moeten dit verdrag natuurlijk bekijken vanuit de tijdgeest waarin het is opgesteld, maar het is jammer dat de clausule over het geschil tussen de landen veel vager is dan de clausule over een geschil tussen een land en een investeerder."
Risico spreiden
De duur en uitkomst van dit hele proces zijn dus erg onzeker. De kans bestaat dat België effectief tot een schadevergoeding veroordeeld wordt. Maar de Europese Commissie schat het financiële risico dat België op basis van dat verdrag loopt heel laag in.
De Commissie stelt namelijk dat niet België, maar wel de Europese Unie de tegoeden heeft geblokkeerd en van plan is om die te gebruiken. Als er ooit een schadevergoeding zou worden toegekend, dan is niet België maar de EU daarvoor verantwoordelijk, klinkt het. De Commissie maakt zich ook sterk dat ze zich ook tegen uitspraken van arbitrage-instellingen op basis van bilaterale investeringsverdragen kan verdedigen, binnen en buiten de EU. Ook al is de EU geen partij bij de specifieke overeenkomst tussen België en Rusland.
Euroclear en de Belgische regering zijn daar echter niet zo gerust op. Het is daarom dat premier Bart De Wever op het Europese toneel al lange tijd het been stijf houdt, zolang er geen spijkerharde garanties zijn dat de andere lidstaten mee borg zullen staan voor het aan Oekraïne geleende geld.
Als Euroclear na een gerechtelijke procedure verplicht wordt om het geld aan Rusland terug te betalen of België tot een schadevergoeding wordt veroordeeld, dan moeten de andere landen elk een stuk ervan ophoesten. België kan dat financiële risico niet alleen dragen, is het argument van de federale regering.
Een argument waar de andere lidstaten wel oren naar hebben, maar spijkerharde garanties heeft De Wever op de Europese top van 23 oktober desondanks niet gekregen. En dus blokkeerde hij de politieke beslissing daarover.
Europees Commissievoorzitter Ursula von der Leyen steekt niet weg dat het geblokkeerde geld van de Russische Centrale Bank volgens haar de beste manier blijft om Oekraïne op korte termijn van nieuwe financiële steun te voorzien. Ten laatste tegen de volgende Europese top, midden december, hoopt ze ook De Wever daarvan te overtuigen.
