Oekraïense ministers van Justitie en Energie nemen ontslag na vermeende betrokkenheid bij grootschalige corruptiezaak

Het rommelt binnen de Oekraïense regering nu twee van haar ministers hun ontslag hebben aangeboden nu er een onderzoek loopt naar hun vermeende rol binnen een grootschalige corruptiezaak. Het gaat om zowel de vorige minister van Energie (en huidig minister van Justitie) Herman Haloesjtsjenko en de huidige minister van Energie Svitlana Hryntsjoek. 

Het Oekraïense parlement moet hun ontslag nog goedkeuren, maar president Volodymyr Zelensky heeft alvast gezegd dat hij dat een logische beslissing zou vinden. 

De 2 kondigen hun ontslag aan nu het anticorruptiebureau van Oekraïne NABU heeft aangekondigd dieper te zullen graven in "een grootschalige corruptiezaak" binnen de Oekraïense energiesector, waarbij verschillende topfiguren uit de Oekraïense politiek betrokken zouden zijn.

Concreet focust het onderzoek op energieonderneming Energoatom (een Oekraïens nucleair energiebedrijf) en andere strategische ondernemingen. Oekraïense anti-corruptieagentschappen vermoeden dat er binnen de energiesector een crimineel netwerk actief was, bestaande uit hoge ambtenaren, zakenlui, leidinggevenden van Energoatom en mogelijk politici of ministers.

Dat criminele netwerk zou geprobeerd hebben om te sjoemelen met contracten. Het netwerk kan grote bedrijven die een contract willen binnenhalen bij Energoatom een lucratieve samenwerking garanderen, in ruil voor een geheime betaling, vaak zo'n 10 à 15 procent van de waarde van dat contract. In ruil daarvoor wordt het bedrijf uitgekozen of krijgt het voorrang bij de aanbesteding.

Stel dat een bedrijf een contract van 10 miljoen dollar krijgt. Dan zou er volgens het onderzoek 1 tot 1,5 miljoen dollar als 'kick-back' worden doorgesluisd, onder tafel dus, naar de betrokken ambtenaren of tussenpersonen. Als dat systeem over tientallen contracten liep, dan kom je uit op ongeveer 100 miljoen dollar aan illegale betalingen in totaal.

De hele corruptiezaak toont dat overheidscontracten niet eerlijk werden toegekend, niet aan de beste of goedkoopste aanbieder, maar aan wie bereid was te betalen. Het kost de staat miljoenen en vertraagt projecten en, omdat Energoatom een strategisch energiebedrijf is, raakt dit direct aan nationale veiligheid en internationale steun

De Oekraïense autoriteiten hebben 7 personen aangeklaagd in verband met de zaak. Haloesjtsjenko, die eerder minister van Energie was, maakt daar voorlopig geen deel van uit, maar zijn eigendommen zouden wel doorzocht zijn door het anticorruptiebureau. Hij vindt de schorsing een correcte beslissing, maar blijft zijn onschuld wel verdedigen.

"Ik vind dat een schorsing tijdens het onderzoek een beschaafde en juiste aanpak is. Ik zal me juridisch verdedigen en mijn standpunt bewijzen", schrijft hij.

"De mensen hier in Oekraïne zijn uiteraard verontwaardigd over het nieuws", zegt ook journalist Arnaud De Decker. "Dat dit net binnen de energiesector gebeurt, maakt het allemaal extra pijnlijk. De sector heeft het bijzonder moeilijk en het is donker en koud in Oekraïne, want de winter staat voor de deur."

Daarnaast roept de hele zaak opnieuw vragen op over de inspanningen van president Volodymyr Zelensky om corruptie uit te bannen. Toen Zelensky in 2019 aan de macht kwam, beloofde hij een hardhandige aanpak tegen de diepgewortelde en decennialange corruptie. Zijn populariteit was sterk verbonden aan dat imago van vernieuwing en transparantie.

Wel opvallend: volgens de onderzoeks­instellingen heeft Timoer Minditsj een centrale coördinerende rol binnen de grootschalige corruptieconstructie in de energie­sector. Minditsj is een Oekraïense zakenman en mede-eigenaar van de productie­studio Kvartal 95, die ook verbonden is met president Volodymyr Zelensky (zij waren vroeger zakenpartners).

Het zou overigens niet de enige zaak zijn waarbij Minditsj betrokken is: hij zou ook banden hebben met het Oekraïense defensiebedrijf Fire Point. Ook tegen dat bedrijf loopt een corruptieonderzoek waarbij hij betrokken zou zijn.

Volgens de krant The Kyiv Independent zou Minditsj nog altijd winsten van het bedrijf ontvangen als anonieme eigenaar. Het bedrijf reageert dat Minditsj heeft aangeboden zijn aandelen te verkopen, maar dat de bedrijfsleiding dat geweigerd heeft.

Wat er ook van aan is: een corruptieschandaal waarbij een zittende minister en voormalig zakenpartner van Zelensky betrokken zijn, tast dat geloofwaardige beeld van de president aan, zelfs al werkt hij formeel niet mee aan de corruptie zelf.

De hele zaak raakt ook aan een andere heikel punt: de onafhankelijkheid van de anticorruptie-instelling in Oekraïne. Het parlement stemde op 22 juli voor een controversiële wet (Wet 12414) die deze instanties onder controle van de Procureur-generaal plaatst, wat hun onafhankelijkheid ernstig inperkte. 

Dit leidde tot massale protesten door burgers en scherpe internationale kritiek, onder andere van de EU, die waarschuwde dat dit de toegang tot EU-hulp en integratie in gevaar zou brengen.

Als reactie op die druk heeft president Zelensky op 24 juli een nieuw wetsvoorstel ingediend dat expliciet de onafhankelijkheid van NABU en SAPO wil herstellen en verankeren. 

Het Oekraïense parlement stemde inmiddels in met deze nieuwe wetgeving, waarmee de eerdere intrekking wordt herroepen en de autonomie van de anticorruptie-instelling opnieuw wordt gegarandeerd.

Dat de minister onmiddellijk geschorst werd nadat het onderzoek bekend raakte, suggereert dat de Oekraïense instellingen, met name het Nationaal Anticorruptiebureau (NABU) en het Specialised Anti-Corruption Prosecutor’s Office (SAPO), voldoende onafhankelijk functioneren. Ze durven blijkbaar ook personen met politieke macht of nauwe banden met de regering te onderzoeken