Klimaatverandering wordt zaak van nationale veiligheid: "Kwetsbaarsten dreigen geloof in instellingen te verliezen"

Het is een echt huzarenstukje, de eerste omvattende klimaatrisico-evaluatie voor ons land die het klimaatrisicocentrum CERAC vandaag presenteert. Het CERAC vestigde eerder al de aandacht op de stijgende kans op natuurbranden in ons land en de kostprijs van de klimaatverandering voor de Belgische economie.

Maar nu heeft het centrum alle risico's doorgelicht over alle sectoren heen. Het bevroeg daarvoor onder andere 250 wetenschappers. Het resultaat is een omnibus met 28 aanbevelingen voor de beleidsmakers.

En wat blijkt: op sommige uitdagingen zijn we helemaal niet voorbereid. 

Neem nu de landbouw, die zo belangrijk is voor onze voedselvoorziening. Daar is de kloof het grootst tussen de urgentie en de staat van het beleid.

Belangrijke gewassen zoals aardappelen en maïs krijgen steeds meer af te rekenen met perioden van droogte of net overstromingen. En daar zijn ze niet tegen opgewassen. In 2018 bijvoorbeeld deed de droogte de aardappelopbrengsten kelderen met 30 procent. In de toekomst dreigen de oogsten zelfs in te storten.

Daar komt nog bij dat onze bodems, waar alles mee begint, er slecht aan toe zijn. Die bodems, met al het microscopische leven dat erin voorkomt, kunnen hun rol als buffer én als kraamkamer steeds minder goed spelen.

Dat komt door de manier waarop we ermee omgaan. Door praktijken in de intensieve landbouw, zoals monoculturen en zware machines, wordt de bodem samengedrukt en spoelt de vruchtbare toplaag weg. Er zit minder organische stof en koolstof in de grond, er is sprake van verzuring, er kan onvoldoende water vastgehouden worden...

Die achteruitgang van de bodems noemt Aurore Brunson van CERAC "een van de grootste bedreigingen voor de voedselzekerheid". "In Wallonië vertoont bijna 90 procent van de akkergronden een kritiek laag gehalte aan organische stof. Zonder langetermijnherstel wordt deze degradatie onomkeerbaar." 

Toch "blijft het huidige landbouwbeleid de voorkeur geven aan een productivistisch model, waarbij de kortetermijnoutput wordt versterkt in plaats van het aanpassingsvermogen op lange termijn te bevorderen", waarschuwt CERAC.

Daarom is er dringend een andere manier nodig om aan landbouw te doen. "In plaats van kleine stapjes te zetten naar verduurzaming, moet er een grondige aanpassing komen om de voedselproductie weerbaar te maken tegen de steeds vaker voorkomende en ernstigere klimaatverstoringen."

"Er bestaan oplossingen: agroecologie, gewassendiversificatie, bodemherstel, bescherming van bestuivers, enz. Maar die vereisen een sterke politieke wil, betere coördinatie tussen bestuursniveaus en gerichte steun aan landbouwers."

In de eerste plaats zouden de kleine boeren en arbeidsmigranten te lijden hebben onder de gevolgen. Zij kunnen de economische schommelingen minder goed opvangen.

Maar de gevolgen zouden in heel de samenleving doorsijpelen. Mislukkende oogsten jagen immers de voedselprijzen omhoog. Volgens Sciensano heeft nu al 15 tot 20 procent van de bevolking onvoldoende toegang tot gezonde en betaalbare voeding. Dat aantal zou dus nog kunnen stijgen. Daar dreigen vooral de lagere inkomens de dupe van te worden.

Dat geldt trouwens ook voor de gezondheidsrisico's die de klimaatverandering met zich meebrengt. Neem nu het aantal hittedoden. Daarvan zullen er zelfs in het meest optimistische scenario elk jaar 1.000 méér vallen dan vandaag. Dat is het geval bij een opwarming van 2 graden Celsius - momenteel stevenen we af op 2,7 graden.

Armere stedelingen lopen het hoogste risico. Sommige steden bereiden zich weliswaar al voor op het toenemende aantal hittegolven, bijvoorbeeld door te ontharden en meer stadsgroen en waterpartijen te voorzien. Maar dat gebeurt niet overal evenveel, en niet alle stadsbewoners kunnen er evenveel van genieten.

Nu al kan 14 procent van de Belgische stedelingen zijn huis niet koel genoeg houden. Bij de meest kwetsbaren loopt dat zelfs op tot 40 procent. Een sprekend voorbeeld: in Brussel verdubbelt het risico op zelfmoord op de heetste dagen.

Eén lichtpuntje wel: anders dan de klimaatrisico's in de landbouw, lijkt dit probleem op zijn minst al op de politieke radar te staan. CERAC schat de graad waarin we erop voorbereid zijn op "gemiddeld".

Of het nu gaat om voedsel, gezondheidsproblemen, maar ook om andere onderzochte domeinen zoals onze gebouwen of infrastructuur: telkens weer dreigen de zwaksten in onze samenleving als eerste het slachtoffer te worden van de stijgende klimaatrisico's.

Het gaat dan vooral om ouderen, kinderen, stedelingen, mensen met een handicap, migranten, gezondheidswerkers, mensen die buiten werken en daklozen. Zij wonen vaak op plekken waar ze het meest worden blootgesteld aan hitte, overstromingen, vervuiling, of ziekten. Bovendien zijn hun mogelijkheden om te verhuizen vaak beperkt, en hebben ze geen geld om te renoveren - of ze kunnen het niet, omdat ze huren.

En dat kan op zijn beurt de samenhang van onze samenleving in gevaar brengen. De meest kwetsbare Belgen dreigen het vertrouwen in de instellingen te verliezen, wat op zijn beurt de sociale samenhang bedreigt.

Volgens het CERAC komt zelfs de nationale veiligheid in het gedrang. "Een adaptatiebeleid dat geen rekening houdt met rechtvaardigheid dreigt de ongelijkheden te verergeren, het vertrouwen in instellingen te ondermijnen, de sociale cohesie te bedreigen en delen van de samenleving blijvend bloot te stellen aan de risico's", waarschuwt het.

En dat zal dan weer "groeiende veiligheidsuitdagingen met zich meebrengen."