Nieuwe 'klimaatbarometer' voor België brengt goed en slecht nieuws: transport en landgebruik zorgenkinderen

Eerst het goede nieuws: sinds 1990 is de uitstoot van broeikasgassen met 31 procent afgenomen. Het minder goede nieuws: het gaat te traag. Het tempo moet 1,7 tot 2 keer sneller dan de voorbije 10 jaar. 

4 grote sectoren (industrie, energietransformatie, gebouwen en landbouw) evolueren in de goede richting, maar nog te traag. Voor landgebruik en transport gaat het zelfs de verkeerde richting uit. 

België streeft ernaar, zoals de hele Europese Unie, om in 2050 klimaatneutraal te zijn. Het moet de klimaatcrisis op de langere termijn stabiliseren. 

De energiesector stoot 47 procent minder uit tegenover 1990, dankzij onder meer de uitbouw van onze windmolenparken op land en op zee. "Voor zonnepanelen gaat het de goede richting uit, maar het zou nog ietsje sneller mogen gaan met het oog op 2050", vertelt Joris Moorthamers van de dienst Klimaatverandering van de Federale Overheidsdienst Leefmilieu. 

In de gebouwensector daalde de uitstoot met 31 procent sinds 1990. Maar er zijn weinig of geen data over het aantal renovaties en de kwaliteit ervan, en de verkoop van warmtepompen ligt nog altijd 3 keer lager dan de verkoop van gasketels. 

De industriesector is, van de grote sectoren, degene die het snelst de uitstoot aan het afbouwen is, stipt Moorthamers aan. "Hun energieverbruik zit op het juiste pad voor klimaatneutraliteit in 2050. Binnen de industrie verschillen de cijfers, maar de chemiesector doet het goed." 

De landbouwsector kan 22 procent reductie voorleggen sinds 1990, maar de laatste 10 jaar stagneert het. Als de trendlijn wordt doorgetrokken richting 2050, komt de sector niet aan een netto-nuluitstoot in 2050. 

Ook ons eindverbruik van energie neemt te traag af. Als het specifiek gaat over fossiele energie, dan zou het tempo 2,1 tot 2,6 keer hoger moeten liggen dan de voorbije 10 jaar. 

De overstap naar elektriciteit gaat nog onvoldoende snel. Een verschuiving van de belasting op elektriciteit richting fossiele brandstoffen kan daarbij helpen, en kan bijvoorbeeld meer consumenten motiveren om een elektrische warmtepomp te kopen. 

"De verkoop van warmtepompen stijgt, maar niet snel genoeg. Factoren die daar spelen, zijn onder meer de gas- en elektriciteitsprijs. Dat zijn belangrijke drivers van de energietransitie. Elektriciteit is nog 4 keer duurder dan gas, en scenario's tonen dat dat maximaal maar 2 keer zou mogen zijn", legt Moorthamers uit.

De Vlaamse regering werkt overigens aan een verschuiving, volgens minister van Energie en Klimaat Melissa Depraetere komt er een grote taxshift vanaf 2027. 

Transport blijft het zorgenkind. Het is de enige van de grote sectoren met een stijging tegenover het basisjaar 1990. Bekeken over de laatste 10 jaar valt het nog mee, maar als we enkel naar de laatste 3 jaar uit het rapport kijken, gaat het helemaal de verkeerde richting uit. Het rapport noemt de evolutie in transport "bijzonder zorgwekkend". 

Het reductietempo moet 3 keer sneller tegenover de laatste 10 jaar. "Transport blijft een achterblijver. Dat is geen puur Belgisch fenomeen", zegt Moorthamers.

"De modal shift is er nog niet. Het gaat dan over een verschuiving weg van fossiele verbrandingsmotoren naar duurzamere verplaatsingen zoals de trein, elektrische voertuigen of actieve verplaatsingen. Dat is ondanks meerdere engagementen en beleidsmaatregelen. Het gebruik van de auto neemt toe en er zijn meer vrachtwagens op de weg. Het is eerder een modal shift in de verkeerde richting."

Er zijn wel meer elektrische auto's, maar die evolutie gaat te traag. "We zien dat de evolutie grotendeels te danken is aan de bedrijfswagens, en minder aan de particuliere wagens." 

Ook met het landgebruik gaat het de foute richting uit. Het gaat dan over bijvoorbeeld bossen, bodemgebruik in de landbouw en verharding. Er wordt nog te veel verhard of bebouwd, of er wordt te veel grasland (dat goed is in het vasthouden van koolstof, red.) omgezet in landbouwgrond.

"We zien bij elke omzetting van een natuurlijke naar een meer artificiële bestemming, dat er capaciteit van de bodem om koolstof op te nemen verloren gaat. Die teloorgang is dramatisch. Sinds 1990 gaat het om meer dan 80 procent. En dat terwijl de natuurlijke opslag volgens de scenario's voor 2050 zou moeten stijgen."

Wat de bossen betreft, is het probleem niet zozeer dat het aantal bossen al dan niet zou dalen, maar wel dat ze minder koolstof opslaan. "De bossen zijn jonger, en door de effecten van de klimaatverandering zijn ze minder in staat om koolstof voor een langere periode vast te houden." 

Een nieuwigheid in de klimaatbarometer is de koolstofvoetafdruk. "Alle andere sectoren praten enkel over de uitstoot op Belgisch grondgebied. De koolstofvoetafdruk gaat kijken naar de emissies die Belgische consumenten veroorzaken in het binnenland, maar ook in het buitenland. Die afdruk is dezelfde gebleven sinds 1990, maar is per inwoner licht gedaald."

"We zien ook dat de Belg een netto-importeur is van emissies. Het aandeel van de uitstoot van goederen die we invoeren, stijgt." Daar kunnen we met ons koopgedrag mee het verschil maken, door bijvoorbeeld te kiezen voor een korte(re) keten.