Vlaamse fertiliteitscentra stoppen samenwerking met Deense spermabank na donorschandaal: “Willen duidelijk signaal geven"

“We wilden een duidelijk signaal geven.” Dat zegt Frauke Vanden Meerschaut, fertiliteitsarts bij het UZ Gent. De fertiliteitskliniek besloot in juni al om de samenwerking met de Deense Europese Spermabank (ESB) stop te zetten. 

De beslissing kwam er nadat in mei bleek dat er in ons land 55 kinderen zijn verwekt met het sperma van een Deense donor bij maar liefst 39 vrouwen. Dat is veel meer dan het wettelijke maximum van 6 vrouwen per donor. De donor bleek ook nog eens een kankerverwekkende genmutatie te hebben, die in sommige gevallen werd doorgegeven aan donorkinderen.

Bovendien is gebleken dat zaad van nog minstens 26 andere buitenlandse donoren in België is gebruikt bij meer dan 6 gezinnen. De overgrote meerderheid van die donoren zijn, net als de donor met het kankerverwekkende gen, afkomstig van de Europese Spermabank.

Intussen hebben alle fertiliteitsklinieken in Vlaanderen die regelmatig donorzaad bestelden bij de spermabank, die samenwerking stopgezet. Dat blijkt uit een belronde van VRT NWS. Eerder bleek ook al dat het UZ Brussel geen donoren meer gebruikt van de ESB.

Sommige families die al een kind hebben van een donor van de ESB, willen graag nog een broer of zus met dezelfde donor. Dat is wel nog altijd mogelijk.

Ook het AZ Sint-Jan in Brugge trok de stekker uit de samenwerking. Het ziekenhuis had opgemerkt dat er een probleem was met de ESB toen er in 2024 een nationaal donorregister kwam. Daarin kunnen fertiliteitscentra zien hoe vaak een donor al gebruikt is in ons land. "We merkten dat we donoren van de Europese Spermabank soms niet meer konden gebruiken omdat die al bij 6 andere gezinnen geregistreerd waren", zegt fertiliteitsarts Arne van De Vijver. 

“Daardoor bestelden we sowieso al minder bij hen. Sinds de zaak met de Deense donor hebben we de samenwerking volledig stopgezet. We doen nu meestal een beroep op een andere Deense spermabank en bekijken continu of we nieuwe partners kunnen vinden om mee samen te werken."

Het Ziekenhuis aan de Stroom (ZAS) in Antwerpen moest om dezelfde reden een aantal stalen terugsturen. Daardoor besloot het al begin 2024 om geen zaad van donoren meer te bestellen voor nieuwe patiënten.

Daarnaast gebruiken ook het Ziekenhuis Oost-Limburg, het Jessa ziekenhuis in Hasselt, AZ Sint-Lucas in Gent en AZ Groeninge in Kortrijk nu geen nieuwe donoren meer van de ESB.

Alleen het AZ Jan Palfijn in Gent zegt dat het in zeer uitzonderlijke gevallen nog donorzaad van de spermabank bestelt voor nieuwe patiënten. Het ziekenhuis doet dat naar eigen zeggen alleen als een familie op zoek is naar een donor met specifieke kenmerken en als zo’n donor nergens anders beschikbaar is. 

Al sinds 2007 is er in ons land een wettelijke limiet van 6 gezinnen per donor. Maar pas in 2024 is er een centraal register gekomen waarmee dat kon worden gecontroleerd. Voor 2024 kon een fertiliteitscentrum dus alleen nagaan of het zelf het maximum van 6 gezinnen niet overschreed. Hetzelfde zaad kon intussen ook in andere centra zijn gebruikt en zo werd het wettelijke maximum van 6 dus toch nog overschreden.

Spermabanken konden al die tijd zelf wel bijhouden hoe vaak het zaad van een bepaalde donor besteld werd door verschillende fertiliteitsklinieken. Zij zijn dus ook mee verantwoordelijk. 

"De Europese Spermabank moet onze nationale wetgeving naleven. Nadat bij 6 gezinnen een zwangerschap werd geregistreerd, had de spermabank de donor niet langer mogen aanbieden", legt Frauke Vanden Meerschaut van het UZ Gent uit.  "We gingen ervan uit dat dit ook effectief werd opgevolgd door hen."

De Europese Spermabank zegt dat ze afhankelijk is van de Belgische fertiliteitsklinieken om de limiet van 6 vrouwen per donor na te leven. “Zij moeten de geslaagde zwangerschappen rapporteren via onze website", vertelde een medewerkster van de spermbank toen onze redactie in juni undercover een consultatie boekte.

Een vrouw wordt volgens het systeem van de ESB dus pas meegeteld als het ziekenhuis aangeeft dat ze effectief zwanger is geraakt.  Wanneer zwangerschappen te laat of niet worden doorgegeven, is het mogelijk dat de donor te laat wordt geblokkeerd. Volgens experten loop je met zo’n systeem achter de feiten aan.

“Het systeem is absoluut niet waterdicht”, zegt ook Diane De Neubourg, diensthoofd bij het fertiliteitscentrum van het UZA. “Daardoor hebben we al van in het begin besloten om geen sperma bij hen te bestellen.”

“Bovendien merkten we dat ze ons zeer moeilijke mensen vonden, als we hen meer uitleg vroegen over hun werkwijze. Ze snapten niet waarom we extra vragen stelden en zeiden dat we gewoon niet te veel stalen tegelijk moesten bestellen.”

De ESB werd daarnaast al in 2011 gewaarschuwd door een fertiliteitskliniek in ons land dat het quotum van 6 vrouwen was bereikt bij de Deense donor met het kankerverwekkende gen. Dat zei minister van Volksgezondheid Frank Vandenbroucke (Vooruit) eerder al in de Kamer. 

Toch werd het sperma van de Deense donor daarna nog vele jaren gebruikt in ons land. In totaal leverde de ESB het sperma aan 14 verschillende fertiliteitscentra.

"Het blijft moeilijk te begrijpen dat het zaad van één donor zo ruim verspreid kon worden", zegt Vanden Meerschaut van het UZ Gent. Maar opvallend: verdere juridische stappen zal het ziekenhuis niet ondernemen tegen de spermabank. En ook bij de andere klinieken is er terughoudendheid om de ESB aan te klagen.

Daarnaast kwam er ook heel wat kritiek op het geneesmiddelenagentschap FAGG, dat toezicht moest houden op het maximum van 6 gezinnen per donor. Minister van Volksgezondheid Frank Vandenbroucke heeft daarom een audit gevraagd naar het FAGG. Die audit wordt dinsdag voorgesteld in de Kamer.