15 miljard euro voor berging nucleair afval is niet genoeg: "Door te strenge veiligheidseisen moet belastingbetaler bijbetalen"

"Het gebouw voor de berging van het laagradioactief nucleair afval in Dessel mag minder straling uitstoten dan wat je vindt in een kelder in de Ardennen. Moeten we al die kelders dan gaan dichtmetselen, omdat er iets meer straling is dan ooit uit het gebouw in Dessel mag komen? Zijn onze veiligheidsnormen niet te hoog?" Met die vraag sneed Kevin Welch, voorzitter van de Commissie Nucleaire Voorzieningen, het debat aan over de kosten van de berging van het nucleaire afval in ons land. 

In het akkoord over de levensduurverlenging van kernreactoren Doel 4 en Tihange 3 werd ook het definitieve bedrag vastgeprikt voor de eindberging van het hoogradioactief afval: 15 miljard euro. Engie stortte vorige week de laatste schijf van dat bedrag. Het is nu aan de Belgische staat om die 15 miljard de komende decennia als een goede huisvader te beheren, in afwachting van wanneer het nucleaire afval definitief onder de grond gaat.

Welch speelt daar met zijn Commissie voor Nucleaire Voorzieningen een sleutelrol in. Hij moet erover waken dat het geld voor de berging en afbraak van de kerncentrales op de beste manier wordt beheerd. En Welch weet waarover hij praat: als voormalig financieel directeur productie bij Engie heeft hij jarenlang toegekeken op de investeringen in de kerncentrales. Welch kwam dinsdagmiddag naar de parlementaire subcommissie nucleaire veiligheid om zijn visie toe te lichten.

En daaruit bleek serieus wat bezorgdheid. Welch stelde herhaaldelijk de vraag of de veiligheidsnormen in ons land niet te ambitieus zijn. Hij verwees onder meer naar de berging van het laagradioactieve afval in Dessel. De finale fase daarvan is in zicht. Vorige maand kwam premier Bart De Wever de eerste steen leggen van het definitieve bergingsgebouw. Dat moet tegen 2030 ter beschikking zijn.  

Het is een mooi project, gedragen door de lokale gemeenschap, waarbij veiligheid absolute prioriteit nummer één is. Er worden amper toegiften op gedaan. Maar het is ook een duur project, zo maakte Welch duidelijk. Een project waarvan de kosten bovendien in de loop der jaren almaar zijn opgelopen. Van 400 à 500 miljoen naar 2,6 miljard. En dat is volgens Welch buiten proportie.

In het nucleaire mag je verwachten dat een kostenschatting van een project bijna altijd met een factor 2,6 moet worden vermenigvuldigd, stelt Welch. "Je zegt: het gaat 100 kosten. Het kost 260, dan hebben we goed gewerkt."

Dan is de berging in Dessel wel van een heel andere orde. "Als het 100 kost en het kost 500, hebben we niet goed gewerkt," aldus Welch.

Welch vreest dat hetzelfde zou kunnen gebeuren met de berging van het hoogradioactieve nucleaire afval. Als er almaar strengere en nieuwe veiligheidsnormen bijkomen, zal de huidige 15 miljard niet volstaan, concludeerde hij. We kunnen studie na studie doen, voortdurend research en de berging verbeteren maar "als we niet gaan landen, gaan we niet toekomen met de middelen die we hebben", aldus Welch.

Volgens Welch moet er worden nagedacht over de veiligheidsnormen in ons land. Het kan momenteel niet veilig genoeg zijn. Moeten we niet denken aan "safe enough" (veilig genoeg) in plaats van de "Nobelprijs excellentie in het beheer van afval" te willen nastreven, vroeg Welch zich af. 

Want de straling in het opslaggebouw van het laagradioactief afval zal volgens Welch dus lager zijn dan de straling in een doorsnee kelder van een huis in de Ardennen. Omdat de regelgeving in de loop der jaren almaar is verstrengd "Misschien moeten we ons de vraag stellen: is dat allemaal wel nodig? Moet het beton even dik zijn als het bioschild van een werkende kerncentrale, gewoon om laagradioactief afval te bergen? Ik zeg niet ja of neen, maar men mag zich de vraag stellen", aldus Welch nog.

Welch suggereerde ook eens te kijken naar wat de buurlanden doen. Daar liggen de standaarden anders. Hij gaf het voorbeeld van de verlenging van kernreactor Tihange 1. Die is problematisch omdat hij geen vliegtuiginslagen zou aankunnen. Maar de Nederlandse kernreactor van Borssele is ouder en kan ook geen vliegtuiginslagen aan. Toch is hij verlengd.  En ook de Fransen verlengen tientallen kernreactoren die ouder zijn. Die kunnen ook geen vliegtuiginslagen aan, stelde Welch. 

Welch blies daar wel warm en koud: hij wees ook op de problemen met de Franse kernreactoren en benadrukte dat de Belgische normen gerust hoger mogen liggen, indien dat de wil is van onze overheden en de bevolking. "Maar je kan naar een niveau gaan dat niets meer toelaat", aldus Welch.

Welch vindt het overigens uitstekend dat onze overheid het beheer van de gelden van de berging van het nucleaire afval volledig naar zich toe heeft getrokken. Vroeger had Engie dat beheer in handen, nu niet meer. Dat is een verwezenlijking van de vorige minister van Energie Tinne Van der Straeten (Groen). 

De commissie van Welch kan ook nog altijd om de 3 jaar de aangelegde reserves voor de afbraak van de kerncentrales herzien en eisen dat Engie meer geld stort om de projecten rond te krijgen. Momenteel zijn die kosten geschat op ruim 8 miljard euro. Maar dat bedrag kan nog toenemen indien Welch zijn team beslist dat dat nodig is.

Ook de 15 miljard voor de berging zitten goed afgeschermd in het zogenaamde Hedera-fonds. De 15 miljard zal alleen voor de berging worden ingezet en niet om bijvoorbeeld begrotingstekorten te dichten. Maar, zo benadrukte Welch, dat bedrag kan dus niet meer om de 3 jaar verhoogd worden. Het is definitief afgeklopt op 15 miljard euro: het is een gesloten enveloppe.

Daardoor zitten we in een heel ander landschap, aldus Welch. Als je extra veiligheidsregels toevoegt of extra studies bestelt, kan je daarvoor geen extra geld meer vragen aan Engie. Het bedrag blijft wat het is: 15 miljard. 

Om een ontsporing van het bergingsbedrag te vermijden, moeten er volgens Welch dringend knopen worden doorgehakt. Hoe wil de overheid het hoge radioactieve afval bergen? Of wil ze dat toch recycleren? Moeten de betrokken instellingen -het FANC, Niras, Hedera-, zijn commissie en de politici niet dringend één lijn uitzetten? Moeten de veiligheidsnormen zo hoog zijn? Want nu wordt dikwijls gekozen voor de technisch beste ingenieursoplossing, maar economisch niet de beste. En volgens Welch is dat niet altijd nodig. "Te veilig is misschien niet goed. Misschien hebben we te strikte normen opgelegd."

Hij verwees daarbij naar zijn ervaring als financieel directeur productie bij Engie. Daar kreeg hij vaak ingenieurs over de vloer die kozen voor de technisch meest fantastische oplossingen. Maar die bleken peperduur. "Af en toe mocht er dan wel eens geblaft worden", aldus Welch, "en ze kwamen dan wel met oplossingen die even veilig waren, maar misschien minder boeiend voor de ingenieur."

Alleen... België heeft momenteel niemand die veiligheid afweegt tegenover kosten. "Voor het beheer van het nucleair afval is er geen piloot aan boord. Er is geen langetermijnzicht van wat NV België wil doen met haar nucleair afval", is de harde conclusie van Welch.

Er zijn trouwens nu al verontrustende signalen: bij het Hedera-fonds is het directiecomité nog altijd niet definitief ingevuld. Er zijn 2 tijdelijke directeurs, een derde zitje is nog altijd vacant. Er is bovendien twijfel over de capaciteiten van de financiële directeur: die heeft niet het volwaardige diploma voor de functie waarvoor hij is aangesteld. En het kabinet van bevoegd minister Bihet (MR) geeft niet thuis, ondanks herhaald aandringen van de commissie van Welch.

"Een vervelende situatie", aldus Welch. Want de miljarden van het Hedera-fonds worden momenteel maar op korte termijn belegd, omdat er nog geen langetermijnbeleggingsvisie is. Daardoor is de opbrengst tot half september naar verluidt amper 2 procent, zo bleek uit een artikel in De Standaard . Indrukwekkend is dat niet. De inflatie lag hoger: de 15 miljard is dus al in waarde afgenomen.

Ook over de werking van zijn eigen commissie is er onzekerheid. Engie moet die mee financieren, maar heeft daarover al ruim een jaar geleden een rechtszaak aangespannen. Het dossier ligt al maanden bij de Raad van State. Het kabinet Bihet wacht af. Verder dan een mondelinge belofte over een verzekerde financiering kwam het niet. "We zitten in een moeilijk parket", besluit Welch.

We vroegen het kabinet van Bihet om een reactie. Ze lieten per e-mail weten “dat de regering de rollen en verantwoordelijkheden van NIRAS, CNV, FANC en Hedera zal specificeren, vervolledigen en op elkaar afstemmen. Die afstemming is momenteel lopende."

Maar Welch benadrukt dat er echt geen tijd meer mag worden verloren. Er moeten vooral snel beslissingen komen over de berging van het hoogradioactief afval met instemming van álle betrokken instanties. Welch eindigde: "Hoe krijgen we iedereen op één lijn zodanig dat we niet belanden in een situatie waar het geld op is binnen zoveel jaar en daarna de belastingbetaler moet betalen." 

Na de uiteenzetting van Welch volgt een doodse stilte bij de aanwezige parlementsleden. Wel 13 seconden. Dat is lang.

Niemand weerlegt de analyse van Welch, waarna commissievoorzitter Bert Wollants (N-VA) afsluit: "We moeten de discussie toch eens echt voeren. Want met de centen die nu zijn vastgelegd, weet iedereen in deze zaal dat we er niet mee zullen komen. Punt. Einde aan de discussie."

Waarvan akte.