De Duitse inlichtingendiensten waarschuwen burgers geen 'wegwerpagent' te worden. Wegwerpagenten worden via apps als Telegram geronseld door buitenlandse inlichtingendiensten om sabotageacties uit te voeren. Het is een fenomeen dat steeds vaker in Europa opduikt. In Servië zijn vorige maand nog 11 mensen opgepakt die zulke wegwerpagenten zouden zijn. Ze worden ervan verdacht varkenskoppen te hebben gelegd voor moskeeën in Parijs en een holocaustmonument in Duitsland hebben beklad.
Van varkenskoppen bij moskeeën tot wifisniffers: hoe pro- Russische 'wegwerpagenten' onrust veroorzaken in Europa
Daan Nicolay
Gepubliceerd:
Elf Serviërs zijn opgepakt voor sabotageacties in Frankrijk en Duitsland. Ze zijn online geronseld en betaald voor de acties, vermoedelijk door een buitenlandse inlichtingendienst.
De laatste jaren is een toename van dit soort acties te merken in Europa, waarbij burgers als 'wegwerpagenten' worden ingeschakeld, voornamelijk vanuit Russische hoek.
Het doel is vaak om polarisatie in Europese landen aan te wakkeren.
De Duitse inlichtingendiensten hebben nu een bewustmakingscampagne gelanceerd die burgers waarschuwt geen 'wegwerpagent' te worden.
Tweemaal per week duikt de podcast Het Uur van de Waarheid in de wereld van misleiding, desinformatie en online bedrog. Ook dit onderwerp komt uit de podcast. Alle afleveringen vind je hier.
In de ochtend van 9 september werden aan de deur van verschillende Parijse moskeeën varkenskoppen gevonden. Varkens zijn in de islam onreine dieren. Wie erachter zat, was niet meteen duidelijk, maar het leidde wel tot verontwaardigde reacties die de actie als moslimhaat bestempelden.
20 dagen later werden in Servië 11 mensen gearresteerd op verdenking van verschillende 'haatzaaiende' operaties, waaronder ook de actie met de varkenskoppen, maar evengoed het bekladden van een holocaustmonument in Duitsland.
De Serviërs zouden niet meteen uit ideologische overtuiging gehandeld hebben, maar zouden betaald zijn om dit soort acties uit te voeren. Dat vertelt VRT NWS-hoofdredacteur Luc van Bakel, bevoegd voor onderzoek in Het Uur van de Waarheid op Radio 1. "Ze zouden zijn geronseld en betaald via het internet om die varkenskoppen in Parijs te gaan verspreiden.”
Het Franse ministerie van Binnenlandse Zaken liet zelfs weten dat het de Serviërs ervan verdenkt te hebben gehandeld in opdracht van een buitenlandse inlichtingendienst. "En dan denken we toch al snel aan Rusland. Daar hebben we al meerdere van die campagnes van gezien", aldus van Bakel die al langer onderzoek doet naar hybride dreigingen.
Beluister het gesprek met Luc van Bakel in onze podcast Het uur van de waarheid:
Wegwerpagenten
Dat gaat dan om campagnes waar zogenoemde 'wegwerpagenten' worden gebruikt. Het systeem is telkens hetzelfde: mensen worden geronseld via apps als Telegram. Ze krijgen geld beloofd als ze een opdracht uitvoeren. Vaak moeten ze er ook foto's van nemen. Die foto’s worden vervolgens via een netwerk van nepnieuwssites verspreid. In sommige gevallen gaat het om brandstichtingen of sabotage-acties.
"Het draait bij die mensen die online worden geronseld niet enkel om ideologie", weet van Bakel, "maar net zo goed om jongeren die op zoek zijn naar wat spanning en die denken snel iets bij te verdienen.”
Maar dat is niet zonder risico. In Nederland werden vorige maand nog twee 17-jarige jongens gearresteerd. "Ze waren geronseld via de app Telegram door een pro-Russische hackersgroep. Zij moesten met ‘wifisniffers’ door Den Haag lopen. Dat zijn apparaatjes die het internetverkeer opvangen, waardoor je digitaal kan inbreken of een zwakke plek in een wifinetwerk kan vinden."
"De jongens zouden in Den Haag onder meer langs de Canadese ambassade en het kantoor van Europol, de Europese Politieorganisatie, zijn gelopen. Ze zijn gepakt en worden nu beschuldigd van spionage. Dat is geen lichte aanklacht.”
Dat buitenlandse inlichtingendiensten gebruikmaken van zogenoemde wegwerpagenten voor spionage- of sabotageacties lijkt niet onlogisch, volgens van Bakel.
"Het interessante voor de opdrachtgevers is dat zij anoniem blijven. Je handelt via een app als Telegram, opdrachten worden vaak gegeven via geautomatiseerde bots. De daders weten zelf niet wie de opdrachtgever is. Als je dan gepakt wordt, kan je niet eens zeggen van wie je de opdracht kreeg, want je weet het simpelweg niet." Dat maakt het moeilijk voor de opsporingsdiensten, maar meer nog: De opdrachtgever, die kan op zoek naar een volgende kandidaat op het internet. Vandaar ook de term: wegwerpagent.
Spanningen in de samenleving op scherp zetten
De laatste tijd zien we wel vaker acties in Europa waarbij wegwerpagenten worden ingezet. Nog in Frankrijk werden eind 2023 in een nacht tijd in en rond Parijs zo’n 200 blauwe davidsterren op gevels geschilderd.
Was het een antisemitische daad? Of net eerder een actie pro-Israël? De foto’s van de actie werden in ieder geval meteen verspreid door het aan Rusland gelinkte Doppelgänger-netwerk. Uiteindelijk werden enkele Moldaviërs gearresteerd die ook betaald werden voor de actie.
In Duitsland werden dan weer in aanloop naar de verkiezingen in december 2024 een aantal sabotageacties gepleegd die van radicale klimaatactivisten leken te komen, zoals het verstoppen van uitlaatpijpen van auto’s met bouwschuim. Maar ook hier bleken de acties Russische opdrachtgevers te hebben.
"Het doel van de acties is om polarisatie aan te wakkeren. Het is een vorm van hybride dreiging", aldus van Bakel. "Het gaat om de onrust in de maatschappij aan te wakkeren, om verdeeldheid te zaaien en zo bijvoorbeeld een verkiezing te beïnvloeden en wie weet een bepaald standpunt van een land bij te sturen."
Duitse bewustmakingscampagne
Omdat het fenomeen toeneemt, zijn de Duitse veiligheidsdiensten vorige maand een bewustmakingscampagne gestart met de titel "Word geen wegwerpagent" ("Kein Wegwerf-Agent werden").
Zo willen ze burgers, onder wie zeker jongeren, waarschuwen voor pogingen van de Russische inlichtingendienst om collaborateurs te rekruteren via sociale media.
Het Bundesamt für Verfassungsschutz (BfV) heeft aangekondigd dat Russische inlichtingendiensten berichtenapps en sociale netwerken gebruiken om personen te vinden die bereid zijn spionage- en sabotageoperaties in Duitsland uit te voeren
Meer incidenten na uitzetting Russische diplomaten
Exacte cijfers van acties met wegwerpagenten zijn er niet, maar een recent rapport van de EU meldt 503 bewuste beïnvloedingsoperaties in 2024. Daarbij zitten ook desinformatiecampagnes die werden opgezet door buitenlandse mogendheden.
Het doel is telkens om polarisatie in een land aan te wakkeren, in de hoop uiteindelijk het huidige beleid te veranderen of te verzwakken en bijvoorbeeld meer pro-Russisch te maken of de steun aan Oekraïne te doen afbrokkelen. Vorig jaar werden 38.000 nepkanalen teruggevonden, verspreid over zowat alle bekende sociale mediaplatformen in Europa.
In Europa werden intussen tientallen incidenten gaande van brandstichting, cyberaanvallen of desinformatiecampagnes gelinkt aan Rusland. Dat bleek recent nog uit onderzoek van onder meer VRT NWS.
Er is een duidelijke stijging van hybride aanvallen te zien sinds 2022, de inval in Oekraïne. "Vanaf dan hebben Europese landen honderden Russische diplomaten uitgezet op verdenking van spionage.. Die worden nu dus vervangen door onder andere wegwerpagenten, geronseld via het internet.", zegt Luc van Bakel.
Iets wat ook NAVO-topman James Appathurai bevestigde in een interview met VRT NWS in maart van dit jaar.
Wat met België?
Er zijn genoeg voorbeelden te vinden van acties met wegwerpagenten in Frankrijk, Duitsland of Nederland. Maar hoe zit het bij ons? Proberen hackers ook Belgen te ronselen?
Er zijn nog geen grote sabotageacties opgedoken. "Maar ook in België zijn pro-Russische hackers, waarvan vermoed wordt dat ze banden hebben met de Russische inlichtingendiensten, actief bezig mensen te ronselen."
Eerder dit jaar ging een journalist van VRT NWS nog undercover bij het pro-Russische hackerscollectief NoName als wegwerpagent. Dat gebeurde in samenwerking met het EBU Investigative Journalist Network.
Onze journalist zat toen enkele maanden in Telegramgroepen van de pro-Russische hackersgroep NoName57 en zag verschillende opdrachten passeren zoals mailadressen van Belgische journalisten verzamelen en anti-NAVO-stickers in de Europese wijk in Brussel plakken. Daarvoor kon onze journalist in cryptomunten betaald worden.
Ons land is bovendien al langer een populair doelwit van cyberaanvallen van de groep, omwille van de aanwezigheid van heel wat internationale instellingen zoals de EU of de NAVO. "Zo werd afgelopen zomer onder meer nog de website van de militaire inlichtingdienst buiten werking gesteld na een aanval", weet van Bakel.
De Belgische Staatsveiligheid waarschuwt dan ook voor het fenomeen in haar recentste jaarrapport . "De opdrachten die uitbesteed worden aan deze freelancers of aan criminele organisaties gaan van het verzamelen van inlichtingen, over propaganda-acties tot militaire verkenning en sabotage", klinkt het.
