"Onze rechtsstaat staat onder druk": mensenrechteninstituut waarschuwt politici in nieuw rapport

Het Federaal Instituut voor de Rechten van de Mens (FIRM) heeft een nieuw rapport klaar. De onafhankelijke openbare instelling die toeziet op de bescherming van mensenrechten in ons land, informeert en sensibiliseert politici over de problemen waarmee onze rechtsstaat geconfronteerd wordt.

En dat zijn er nogal wat, zo blijkt uit het verslag dat vandaag is gepubliceerd. Daarin gaat het onder meer over het grote aantal rechterlijke uitspraken die de overheid naast zich neerlegt.

"Sinds 2021 is dit probleem bijzonder zichtbaar geworden in het systematisch gebrek aan opvang", zo klinkt het. "Ondanks meer dan 10.000 rechterlijke beslissingen die de federale staat verplichten om verzoekers van internationale bescherming menswaardige opvang te bieden, blijft de overheid systematisch in gebreke."

Met die kritiek staat het FIRM niet alleen. Recent schreef de rechterlijke macht een brief na een aantal verklaringen van minister van Asiel en Migratie Anneleen Van Bossuyt (N-VA). Zo had zij in een interview gezegd willens en wetens een aantal beslissingen van de rechter niet te zullen naleven. Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) veroordeelde ons land daar in 2023 al voor.   

"Wanneer mensen zich tot een rechter richten om hun rechten te laten gelden, moeten ze erop kunnen vertrouwen dat de overheid zich aan dat oordeel houdt", schrijft het FIRM dat verwacht dat de overheid "het goede voorbeeld geeft". 

"Hoewel er juridische mechanismen bestaan om uitvoering af te dwingen, zoals het opleggen van dwangsommen, blijkt in de praktijk – bijvoorbeeld in dossiers rond opvang en overbevolking in gevangenissen – dat zelfs deze niet steeds worden uitbetaald", zo klinkt het nog.

Dat rechterlijke beslissingen niet altijd worden uitgevoerd, noemt de instelling "een systematische bedreiging voor de geloofwaardigheid van democratische instellingen, het vertrouwen in justitie én de bescherming van mensenrechten".

De gevolgen zijn even concreet als schrijnend. "Duizenden verzoekers om internationale bescherming slapen noodgedwongen op straat of in mensonwaardige omstandigheden, ondanks bevelen om hen onmiddellijk op te vangen", geeft het mensenrechteninstituut mee.

Ze vraagt de regering en parlementsleden met aandrang om het EVRM (Europees Verdrag van de Rechten van de Mens) en EHRM (Europees Hof voor de Rechten van de Mens) "ondubbelzinnig te respecteren, en om vonnissen en arresten daadwerkelijk uit te voeren. Beleidsmakers kunnen op verschillende vlakken een verschil maken."

Ook de problematische situatie in onze gevangenissen komt in het rapport aan bod. Zo raakte eerder al bekend dat de overbevolking blijft toenemen. Vorige week zaten er welgeteld 13.229 mensen vast terwijl er een capaciteit is van 11.098 gedetineerden.

Niet het aantal plaatsen uitbreiden, wel de instroom van mensen beperken, is volgens het FIRM de oplossing. Het herhaalt daarmee de eisen van de magistratuur, zoals geuit in alle '5-voor-12-acties': zij willen meer mensen en middelen om hun taken behoorlijk te kunnen uitvoeren. "Een ondergefinancierde justitie raakt de fundamenten van de rechtsstaat", zegt het FIRM.

De instelling maakt zich daarnaast ook ernstig zorgen over de plannen van de regering om de Raad voor Vreemdelingenbetwistingen te hervormen. Die rechtbank zou opgaan in een nieuwe federale overheidsdienst, de FOD Migratie, terwijl rechters nog slechts voor hernieuwbare termijnen van vijf jaar zouden worden benoemd en dus niet meer voor het leven. 

Die maatregel brengt de onafhankelijkheid en onpartijdigheid van rechters én de scheiding der machten in gevaar, zo staat er. "Rechters moeten onafhankelijk zijn", reageert directeur Martien Schotsmans.

Het FIRM waarschuwt ook voor een groeiende tendens waarbij gemeenten steeds meer macht krijgen om de orde te handhaven en de criminaliteit aan te pakken.

Denk maar aan gemeentelijke administratieve sancties (GAS-boetes), de bevoegdheid om handelszaken (tijdelijk) te sluiten wanneer de openbare orde wordt verstoord, of het opleggen van een plaats- of betogingsverbod, "zonder dat dezelfde rechtswaarborgen gelden als in een strafprocedure".

Een verontrustende evolutie, vindt het FIRM, omdat het handhaven van de rechtsorde een taak is van de rechterlijke macht.

In totaal lijst het instituut 8 problemen op. Telkens wordt geduid wat het probleem is en worden meer dan 30 aanbevelingen gedaan om die op te lossen. Het FIRM hoopt vooral dat de politieke klasse actie onderneemt.

"De bescherming en versterking van de rechtsstaat vergt voortdurende waakzaamheid en de durf om tijdig op de rem te staan wanneer fundamentele vrijheden en mensenrechten onder druk komen te staan", zo staat er.