Vandaag maakt het Noorse Nobelcomité bekend wie de Nobelprijs voor de Vrede dit jaar in ontvangst mag nemen. Het proces daar naartoe is geen nattevingerwerk, er wordt maandenlang over gediscussieerd. Hoe word je genomineerd en hoe wordt de winnaar gekozen?
Van honderden nominaties naar één laureaat: hoe wordt de winnaar van de Nobelprijs voor de Vrede gekozen?
Trees Vanhoutte
Gepubliceerd:
Waarom wordt er een Nobelprijs voor de Vrede uitgereikt?
De Nobelprijzen zijn wereldberoemd en worden elk jaar uitgereikt in verschillende vakgebieden, zoals natuurkunde, scheikunde, geneeskunde en literatuur. De Nobelprijs voor de Vrede is een beetje een uitzondering, want deze prijs richt zich niet op wetenschap of kunst, maar op inspanningen om conflicten te stoppen en vrede te bevorderen.
De prijs werd in 1895 in het leven geroepen door Alfred Nobel, de Zweedse uitvinder van onder andere dynamiet. Hij wilde dat zijn nalatenschap iets goeds zou doen voor de wereld. In zijn testament schreef Nobel dat de prijs moet worden toegekend aan iemand die zich inzet voor vriendschap tussen landen, ontwapening en het organiseren of steunen van vredescongressen.
Opvallend is dat de prijs in Noorwegen wordt uitgereikt, in tegenstelling tot de andere Nobelprijzen die in Zweden worden uitgereikt. In 1895 vormden de 2 landen 1 koninkrijk, maar Noorwegen had wel een eigen parlement. Het land werd in die tijd gezien als neutraler en onafhankelijker, omdat Zweden machtiger was en dus meer vatbaar voor politieke druk. Volgens historici is dat de reden waarom Nobel wilde dat de prijs altijd in Noorwegen zou worden uitgereikt.
Wie kan de prijs winnen?
De Nobelprijs voor de Vrede kan dus worden toegekend aan personen, groepen, organisaties of landen die zich inzetten voor vrede en samenwerking tussen landen. De prijs kan niet postuum worden uitgereikt, behalve in het uitzonderlijke geval dat de winnaar overlijdt na de bekendmaking, maar vóór de uitreiking.
Zo won voormalig secretaris-generaal van de VN Dag Hammarskjöld de prijs in 1961 voor zijn bemiddeling in de Suezcrisis en de onafhankelijkheid van Congo. Hij overleed echter na de bekendmaking in een vliegtuigcrash, maar kreeg de prijs dat jaar toch nog postuum uitgereikt.
Wie mag een kandidaat nomineren?
Om de prijs te kunnen winnen, moet je eerst genomineerd worden. Dat mag niet door zomaar iedereen. Zo kunnen bijvoorbeeld hoogleraren en professoren van over de hele wereld iemand voordragen, maar alleen als ze uit de vakgebieden geschiedenis, recht, filosofie, sociale wetenschappen of theologie komen.
Ook alle zittende leden van nationale parlementen en regeringen wereldwijd mogen kandidaten nomineren. Zo nomineerde Israëlisch premier Benjamin Netanyahu begin dit jaar de Amerikaanse president Trump na het eerste bestand tussen Israël en Hamas in Gaza.
Israëlisch premier Netanyahu nomineert Amerikaans president Trump voor Nobelprijs voor de Vrede
Daarnaast mogen eerdere winnaars van de Nobelprijs voor de Vrede nieuwe kandidaten nomineren. Volgens Kristian Berg Harpviken, de secretaris van het comité, zijn academici en politici verantwoordelijk voor het grootste aantal nominaties.
Een nominatie is pas geldig als die is ingediend door iemand die officieel mag voordragen en wanneer alle informatie gecontroleerd is. Dit jaar zijn er 338 mensen of organisaties geldig genomineerd. De volledige lijst van alle nominaties blijft 50 jaar geheim, maar sommige mensen maken hun eigen nominatie openbaar.
Hoe wordt de uiteindelijke winnaar gekozen?
Het Noorse Nobelcomité beslist uiteindelijk wie de Nobelprijs voor de Vrede wint. Het comité bestaat uit 5 mensen die door het Noorse parlement zijn benoemd. Ze bekijken eerst alle geldige nominaties en maken dan een short list met de belangrijkste kanshebbers.
"Soms gaat het om slechts een handvol namen, maar soms zijn er ook tientallen kandidaten. Ik vraag vervolgens aan experts om de kandidaten op de shortlist te onderzoeken en advies te geven", zegt Kristian Berg Harpviken, de secretaris van het comité.
Tijdens maandelijkse vergaderingen probeert het comité het vervolgens eens te worden over wie de laureaat moet worden. Volgens comitévoorzitter Jørgen Watne Frydnes leidt dat vaak tot stevige discussies. Als er geen consensus wordt gevonden, volgt er een stemming.
Harpviken legt uit dat het volledige selectieproces een paar maanden duurt: "Tegen het begin van de zomer wordt de lijst meestal teruggebracht tot een relatief klein aantal namen. Tijdens de zomer wordt de uiteindelijke beslissing genomen en beginnen we met de voorbereidingen voor de bekendmaking."
Volgens Harpviken blijft de beslissing altijd gebaseerd op het testament van Alfred Nobel, maar het comité houdt ook rekening met de actuele context. "We kijken naar wat er in de wereld gebeurt, naar de grote trends en naar hoopvolle processen. Dat kan variëren van een specifiek vredesproces tot een nieuw internationaal akkoord", zegt hij.
Wanneer wordt de winnaar bekendgemaakt?
Het bekendmaken van de winnaar gebeurt elk jaar op de vrijdag van de eerste volledige week van oktober. In december vindt de officiële uitreiking plaats in Oslo.
Wat krijgt de winnaar?
De winnaar van de Nobelprijs krijgt een medaille, een diploma en een geldbedrag. De medaille is gemaakt van 18-karaats gerecycleerd goud en toont aan de voorkant een portret van Alfred Nobel. De achterkant verschilt per categorie.
Het diploma is een uniek kunstwerk, vaak gemaakt door vooraanstaande Zweedse of Noorse kunstenaars. Het geldbedrag wordt jaarlijks vastgesteld door de Nobel Foundation en bedraagt dit jaar 11 miljoen Zweedse kronen, ongeveer 1 miljoen euro.
Maar voor de meeste winnaars ligt de echte waarde van de Nobelprijs in de erkenning en de wereldwijde zichtbaarheid die ze ermee krijgen. De Nobelprijs voor de Vrede wordt immers beschouwd als een van de meest prestigieuze prijzen ter wereld.