Waarom Tsjechië met rechts-populistische premier Andrej Babiš niet meteen nieuwe dwarsligger in Europese Unie wordt

Van Andrej Babiš, die gisteren de parlementsverkiezingen won, wordt gezegd dat hij er geen duidelijke ideologie op nahoudt. In het verleden was hij liberaal, tegenwoordig eerder rechts-populistisch. En kritisch tegenover de Europese Unie.

De parlementsverkiezingen in Tsjechië werden dan ook met de nodige aandacht gevolgd in de Europese instellingen in Brussel. Komt er na de Hongaarse premier Viktor Orbán en de Slovaakse premier Robert Fico een nieuwe dwarsligger in de Europese Raad?

Een aantal uitspraken van Babiš doen dat vermoeden. Al zijn er ook verschillen met zijn (wellicht) toekomstige collega's.

In zijn overwinningstoespraak kondigde Babiš aan dat zijn regering op haar eerste ministerraad het Europese migratiepact en 'ETS2' zal verwerpen. Dat laatste zijn Europese afspraken over het verminderen van de uitstoot van CO2 door gebouwen, het wegtransport en kleinere industriële sectoren.

De vraag is of die beslissingen veel gevolgen zullen hebben. "Het Europese klimaatbeleid staat op de rails. Om dat ongedaan te maken, moet je echt een meerderheid bouwen. Je kan als land je eigen engagement wel wat terugschroeven, maar ik denk niet dat dit de Green Deal aan het wankelen zal brengen", duidt professor Europese politiek Hendrik Vos (UGent). 

Ook wat het migratiepact betreft, lijkt de impact van een mogelijke Tsjechische verwerping eerder klein te zullen zijn. "Binnen radicaal-rechts is men daar zelf verdeeld over. De Italiaanse premier Meloni steunt het pact, de Hongaarse premier Orbán is er tegen. Er zijn daar nog zoveel obstakels dat het pact sowieso moeilijk uitvoerbaar wordt. Tsjechië zal ook daar niet plots het verschil maken", denkt Vos.

Babiš kijkt met een kritische blik naar Europa, dat volgens hem "lijdt" en "niet concurrentieel" is. Maar de mogelijke toekomstige premier noemt zichzelf niet anti-Europees en is niet van plan om zijn land uit de EU terug te trekken, evenmin uit de NAVO. Een referendum daarover, zoals de mogelijke radicaal-rechtse coalitiepartner SPD verlangt, zal hij naar eigen zeggen niet toestaan.

"Babiš beseft ook wel hoe hard Tsjechië inmiddels verankerd is in de Europese Unie en die nodig heeft", zegt Vos. "Tsjechië krijgt behoorlijk wat Europese subsidies en is sterk verankerd in de Europese markt, ook in de landbouw, een sector waar Babiš overigens zelf in zit. Een openlijke confrontatie met de EU aangaan, zou desastreus zijn voor Tsjechië."

Dat de SPD en andere radicale anti-Europese partijen het bij de verkiezingen minder goed hebben gedaan dan verwacht, is ook niet onbelangrijk. Het toont aan dat er bij de bevolking minder appetijt is voor een sterke anti-Europese koers, geeft Vos aan. "Babiš zal de EU niet opblazen. Hij heeft een visie hoe de EU moet evolueren en hij zal die verdedigen, maar dat zal niet tot een ultieme confrontatie leiden."

Wie zich mogelijk wel zorgen zal maken, is de Oekraïense president Volodymyr Zelensky. Babiš wil namelijk de steun aan Oekraïne verminderen. Sinds de start van de grootschalige Russische invasie in februari 2022, is Tsjechië een belangrijke steunpilaar van Oekraïne geweest. Het leverde tanks, raketsystemen en munitie en nam duizenden Oekraïense oorlogsvluchtelingen op. Babiš heeft zich daar in het verleden al openlijk tegen uitgesproken.

Als premier wil hij het 'munitie-initiatief' schrappen, dat Oekraïne al miljoenen granaten heeft opgeleverd. Dat initiatief, dat door Tsjechië wordt geleid, was in 2024 een antwoord op het maandenlange achterblijven van Amerikaanse steun aan Oekraïne. Ook de door de Europese Unie beloofde levering van 1 miljoen granaten liep vertraging op. 16 landen sloten zich bij het initiatief aan en kochten munitie aan die dan aan Oekraïne werd geleverd.

Babiš stelt nu dat zulke initiatieven niet van de landen zelf moeten komen, maar bijvoorbeeld binnen de NAVO georganiseerd moeten worden. Babiš verschilt in die zin van Orbán of Fico. Hij is niet zozeer tegen Europese steun aan Oekraïne gekant, maar vindt dat zijn land daar niet zelf extra aan moet bijdragen.

"We helpen Oekraïne via de EU. De EU helpt Oekraïne en de steun maakt deel uit van het Europese budget. Wij dragen veel geld bij aan het Europese budget en dat is de manier waarop we Oekraïne zullen blijven helpen", liet hij eerder optekenen.

"Babiš is zeker geen grote Poetin-fan", beaamt Hendrik Vos. "Hij verdedigt eerder de Tsjechische belangen, dan dat het om een ideologische kwestie gaat. Terwijl je bij Orbán toch een diepere sympathie voor Poetin merkt."

'Tsjechië first' dus, zou je kunnen zeggen. Babiš liet zelf ook al verstaan dat hij zich vooral met zijn eigen land wil bezighouden. "We willen dat Tsjechië de beste plaats wordt om te leven in Europa. En we zullen daar alles voor doen."

Vos denkt dan ook niet dat Babiš zich zal verzetten tegen het 19e Europese sanctiepakket tegen Rusland dat later deze maand door de Europese Raad moet worden goedgekeurd. Als hij dan al premier is tenminste, want Babiš heeft geen meerderheid, waardoor de coalitiegesprekken enkele maanden zouden kunnen duren.

Waar wel problemen dreigen op te duiken, is het EU-lidmaatschap van Oekraïne. Babiš steunt het Oekraïense lidmaatschap niet en zijn partij heeft zich daarover bij sommige stemmingen in het Europees Parlement al onthouden.

Het probleem is dat er unanimiteit bij de Europese lidstaten nodig is, om de toetredingsonderhandelingen met Oekraïne officieel van start te laten gaan, legt Vos uit. Voorlopig is alleen Hongarije tegen. "Op 1 land dat dwarsligt, kan je nog veel druk zetten", zegt Vos. Hij verwijst naar het "plasmoment" van Orbán bij een eerdere beslissing over het Oekraïense lidmaatschap. "Maar als bij de verdere stappen het tegen-kamp alsmaar groter wordt, dan wordt het wel moeilijk om iets te forceren."

Behalve Hongarije kunnen de andere 26 lidstaten niet wachten om aan die onderhandelingen te beginnen. "Maar het lukt maar niet om het startschot te geven", zegt Vos. Het mogelijke premierschap van Babiš zou de boel mogelijk nog meer kunnen vertragen.

Babiš kan dus zeker wat rimpelingen op het Europese water veroorzaken. Maar hij is in de eerste plaats "superpragmatisch", zegt Vos. "Babiš is niet Orbán", schrijft ook de Europese nieuwssite Euractiv. "Hij wil akkoorden sluiten, meer dan dat hij een ideoloog is. Dat maakt hem onvoorspelbaar, maar misschien ook iemand waarmee je makkelijker kunt omgaan."

Dat is ook het "dominante gevoel" binnen de Europese Unie, zegt Vos, dat er met Babiš deals kunnen worden gesloten. "Er is waakzaamheid, maar geen paniek dat hij nu plots de doodgraver van de Unie zal zijn."