Wie is Tony Blair, de Britse oud-premier die samen met Donald Trump vrede wil brengen in Gaza?

De Vredesraad die Trump wil oprichten, maakt deel uit van het 20 puntenplan dat hij gisteren uit de doeken deed, na een lang onderhoud met de Israëlische premier Benjamin Netanyahu. Trump wil dat de Gazastrook na een permanent staakt-het-vuren bestuurd wordt door een tijdelijke overgangsregering van apolitieke, Palestijnse technocraten. De Vredesraad moet als een internationaal overgangsorgaan toezicht houden op die Palestijnse overgangsregering.

Trump wil de Vredesraad zelf voorzitten. De andere leden, onder wie naar verluidt een aantal huidige staatshoofden of regeringsleiders, moeten nog worden bekendgemaakt. Maar 1 naam wordt wel al genoemd: die van Tony Blair (72), voormalig premier van het Verenigd Koninkrijk.

Tony Blair is 10 jaar lang premier geweest, van 1997 tot 2007. Op 1 mei 1997, 5 dagen voor zijn 44e verjaardag, wint de sociaal-democratische partij Labour onder zijn leiding overtuigend de parlementsverkiezingen, waardoor er een einde komt aan een regeerperiode van 18 jaar door de Conservatieve Partij. Met zijn 'Derde Weg' wil Blair het Verenigd Koninkrijk een modern alternatief bieden tussen het traditionele socialisme en het neoliberalisme.

Zijn beginjaren als jonge, dynamische premier zijn veelbelovend en enthousiasmerend. Hij haalt in die periode de hoogste waarderingscijfers ooit voor een Britse premier. Blair profileert zich ook in het buitenland. Hij wil het Verenigd Koninkrijk in het hart van de Europese Unie plaatsen (het VK sluit zich in 1973 bij de EU aan, maar stapt er in 2020 weer uit) en tegelijk goede relaties onderhouden met de Verenigde Staten.

Blair zal nog 2 keer verkiezingen winnen, in 2001 en 2005, en is daarmee de enige Labour-leider die erin slaagt zijn partij naar 3 opeenvolgende overwinningen te leiden. Blair is tot op vandaag ook de langst zittende Labour-premier in het Verenigd Koninkrijk.

Bij de laatste verkiezingen, in 2005, is de meerderheid van Labour in het parlement wel danig weggeslonken. De Britse economie doet het goed, waardoor Blair nog voldoende Britten kan overtuigen. Maar zijn populariteit is tegelijk fel gedaald, wat uiteindelijk tot zijn vroegtijdig ontslag in 2007 leidt. En die dalende populariteit heeft veel te maken met zijn 'avontuur' in Irak.

Blair brengt vrede in eigen land. In 1998 zet hij mee zijn schouders onder het Goedevrijdagakkoord, dat na 30 jaar een einde maakt aan de bloedige burgeroorlog tussen katholieken en protestanten in Noord-Ierland. Een prestatie waarvoor hij algemeen wordt geprezen.

Maar Blair trekt zijn land ook mee in 2 oorlogen in het Midden-Oosten. Na de aanslagen van 11 september 2001 in de Verenigde Staten steunt hij de Amerikaanse invasie in Afghanistan, die de extremistische taliban van de macht verdrijft. De invasie wordt niet gesteund door een resolutie van de Verenigde Naties, maar door veel landen wel als een legitieme reactie op de terreuraanslagen van 11 september beschouwd. 

Veel meer gecontesteerd is de Amerikaanse invasie in Irak, in 2003. Die leidt tot de val van de Iraakse dictator Saddam Hoessein en later ook tot diens executie. De toenmalige Amerikaanse president George W. Bush verantwoordt de invasie door de bewering dat Saddam Hoessein over massavernietigingswapens beschikt en daardoor een bedreiging vormt voor de regio en bij uitbreiding de hele wereld.

Dat Saddam Hoessein ooit biologische en chemische wapens heeft gehad, staat vast. Hij zet ze in tegen zijn eigen bevolking (Iraakse Koerden) en in Iran tijdens de Irak-Iranoorlog in de jaren 80. Maar tegen de tijd van de Amerikaanse invasie zijn die al grotendeels ontmanteld onder toezicht van de Verenigde Naties. Veel waarnemers zijn het erover eens dat Bush vooral het werk van zijn vader, president George H.W. Bush wil afmaken, die in 1991 het door Irak bezette Koeweit bevrijdt, maar niet doortrekt naar Bagdad om het regime van Saddam Hoessein omver te werpen.

Hoewel er dus geen harde bewijzen zijn dat Irak over massavernietigingswapens beschikt, stelt Blair begin 2003 in het Britse parlement dat Saddam Hoessein in staat is om die binnen de 45 minuten na een bevel in te zetten. Een leugen, maar ze trekt veel parlementsleden wel over de streep om Blairs besluit om ten oorlog te trekken, goed te keuren.

Maar er is ook veel kritiek. 139 parlementsleden van Blairs eigen partij stemmen tegen en ministers nemen ontslag uit zijn regering. Kort na de stemming stappen ook naar schatting 1 miljoen betogers door de straten van Londen. Maar Blair blijft ervan overtuigd dat hij het bij het rechte eind heeft.

De oorlog in Irak duurt uiteindelijk 8 jaar en kost het leven aan honderdduizenden Irakezen. De invasie brengt chaos in Irak, leidt tot een machtsvacuüm en uiteindelijk de oprichting van het islamitisch kalifaat door terreurgroep IS in delen van Irak en Syrië. Volgens sommige analisten is de opgang van terreurgroepen zoals IS zelfs het rechtstreekse gevolg van de Amerikaans-Britse invasie in Irak.

Een groot Brits onderzoek, 'The Iraq Inquiry ', is in 2016 vernietigend voor de rol van Blair in de Irak-oorlog. Blair wordt ervan beschuldigd dat hij het Britse parlement heeft misleid. Het rapport maakt ook duidelijk dat de beslissing om ten oorlog te trekken, gebaseerd is op informatie van de Britse inlichtingendiensten die op zeer onprofessionele wijze en op basis van onbetrouwbare bronnen is bijeengescharreld. Zekerheid over de aanwezigheid van massavernietigingswapens in Irak is er allerminst.

Blair sleept dat verleden als oorlogspremier (en volgens sommigen oorlogsmisdadiger) tot op vandaag mee. De oorlog in Irak veroorzaakt een trauma binnen Labour en zelfs in de Britse politiek in het algemeen. Blair wordt smalend het "schoothondje" of de "poedel" van de Amerikaanse president Bush genoemd. Hij mag in zijn beginjaren dan wel de hoogste waarderingscijfers in de Britse geschiedenis gehaald hebben, in zijn laatste jaren haalt hij door de Irak-oorlog ook een van de laagste waarderingscijfers voor een Britse premier.

In 2022 wordt de oud-premier door wijlen koningin Elizabeth II geridderd tot Sir Tony Blair. Een petitie om die beslissing terug te draaien wegens Blairs rol in de Irak-oorlog wordt in enkele dagen tijd door 700.000 Britten ondertekend.

Niettemin blijft Blair de invasie tot op vandaag verdedigen. Hij ontkent ook dat ze aan de basis lag van de opmars van terreurgroepen zoals IS.

Na zijn premierschap wordt Blair speciaal Midden-Oostengezant voor het zogenoemde Kwartet (de VS, de EU, Rusland en de VN). Tot 2015 bemiddelt hij tussen de Arabische staten en Israël om tot een duurzame vrede te komen in het Midden-Oosten.

In 2016 richt hij het Tony Blair Institute for Global Change op, dat hij nog altijd voorzit. De stichting adviseert regeringen en bedrijven over politiek beleid. Ook in die hoedanigheid zet Blair zich al jaren in voor de economische ontwikkeling van de Palestijnse gebieden en probeert hij Israël en de Palestijnse Autoriteit weer aan de onderhandelingstafel te krijgen. Ondanks zijn omstreden verleden bouwt hij via zijn werk als gezant en consultant wel veel ervaring in het Midden-Oosten op.

Het is ook via zijn instituut dat Blair betrokken raakt bij de Amerikaanse onderhandelingen over een naoorlogs Gaza en een internationaal overgangsorgaan, dat nu dus de 'Vredesraad' wordt genoemd. Blair werkt onder meer samen met Jared Kushner, de schoonzoon en adviseur van Trump, en woont in augustus ook een bijeenkomst met Trump bij in het Witte Huis.

Maar Blairs betrokkenheid bij de Amerikaanse plannen voor Gaza stuit op kritiek. In 'The Great Trust', een Amerikaans plan voor Gaza na de oorlog waarbij Blair naar verluidt ook betrokken was, is sprake van een Amerikaanse overname van de Gazastrook en een tijdelijke, gedwongen verhuizing van de 2 miljoen Palestijnen die zich in het gebied bevinden. In het plan wordt ook gesproken over een tiental megaprojecten, zoals de 'Trump Riviera and Islands' en de 'Elon Musk Smart Manufacturing Zone'.

Het instituut van Blair bevestigt na het uitlekken van het plan dat het inderdaad in een vroeg stadium aan gesprekken over een naoorlogs Gaza heeft deelgenomen, maar benadrukt tegelijk dat het zich niet kan vinden in het uiteindelijke plan en dat ook niet ondertekend heeft.

Ook in het 20 puntenplan dat Trump nu op tafel legt, is sprake van een "economisch ontwikkelingsplan om Gaza herop te bouwen" en een "speciale economische zone". In welke mate dat ontwikkelingsplan overeenkomt met 'The Great Trust', is niet duidelijk. Wel stelt Trump in zijn 20 puntenplan dat "niemand verplicht zal worden om Gaza te verlaten".

Welke rol Tony Blair precies zal spelen in de Vredesraad, is nog niet duidelijk. In een verklaring op de website van zijn instituut rept hij daar zelf ook nog met geen woord over.

Eerst moet duidelijk worden of het plan van Trump überhaupt uitgevoerd kan worden. "Als het uitgevoerd wordt, is het historisch", duidt Inge Vrancken, Midden-Oostenkenner bij VRT NWS. "Maar dat blijft de grote vraag. Want dit plan is zo vaag en zo eenzijdig: het is helemaal opgemaakt door de Amerikanen."

Blair zelf noemt Trumps plan "gedurfd en intelligent", dat "als het goedgekeurd wordt, de oorlog kan beëindigen" en de Palestijnen "de kans op een mooiere en betere toekomst kan geven". "Het biedt ons de beste kans om een ​​einde te maken aan 2 jaar oorlog, ellende en lijden."