"Historisch succes": VN-Oceaanverdrag treedt in werking na 60e ratificatie, het einde van het 'Wilde Westen'?

Het Oceaanverdrag wil tegen 2030 30 procent van de oceaan beschermd krijgen, zoals is overeengekomen op de biodiversiteitsconferentie van Kunming en Montreal. Daarvoor is nog een hele weg te gaan, momenteel zou maar 8 à 9 procent van alle zeeën en oceanen een vorm van bescherming genieten. Voor internationale wateren ligt dat cijfer zelfs maar rond 1 procent.

"Internationale wateren zijn de verantwoordelijkheid van iedereen en tegelijk van niemand. Het gevolg is dat er een zwakke regelgeving voor is", vertelt Lisa Speer van de Natural Resources Defense Council (de internationale raad voor de bescherming van natuurlijke rijkdommen). 

Het was de voorbije dagen wachten op het 60e land dat het verdrag zou ratificeren. Na Sierra Leone volgde Marokko, en was het zover. België ratificeerde het eerder al officieel op de oceaantop in Nice, in juni. 

Het nieuwe Oceaanverdrag is het eerste in zijn soort op zo'n grote, internationale schaal en wordt als historisch bestempeld. Het kan vooral het verschil maken voor internationale wateren en zal een belangrijke hefboom worden om het beschermingscijfer op te krikken, maar wat betekent de inwerkingtreding nu concreet?

Na de 60e ratificatie treedt het Oceaanverdrag na 120 dagen in werking. Binnen het jaar moet dan in principe de eerste VN-oceaantop volgen, naar analogie met de COP-ontmoetingen voor Klimaat en Biodiversiteit die nu al bestaan. 

"Zo'n eerste oceaantop zou er kunnen komen in augustus 2026, of ten laatste januari 2027," vertelt Ruth-Marie Henckes van Greenpeace België.

Die eerste ontmoeting zou plaatsvinden op de VN-hoofdzetel in New York. Het is niet duidelijk of er daarna met wisselende locaties wordt gewerkt zoals voor de klimaattop, dan wel of er een vaste ontmoetingsplaats komt, bijvoorbeeld in het nieuwe secretariaat, waarvan de locatie nog niet vastligt.

In eerste instantie zal er elk jaar een VN-oceaantop zijn, op termijn zou het 1 om de 2 jaar worden. Belangrijkste missie: een betere bescherming van de zeeën en oceanen. Er zal vooral naar die internationale wateren worden gekeken. Door het gebrek aan regels zijn en blijven die internationale wateren nog altijd het Wilde Westen, zegt Henckes. 

Daar moet met de creatie van zeereservaten verandering in komen. Het Oceaanverdrag geeft een juridisch en legaal kader aan om dingen in gang te zetten, en dat is een primeur. "Ik verwelkom dit historisch succes voor de oceaan en voor het multilateralisme", zegt VN-secretaris-generaal Antonio Guterres daarover. 

"Terwijl de planeet een drievoudige crisis meemaakt op het vlak van klimaatverandering, verlies van biodiversiteit en vervuiling, is dit een levenslijn voor de oceaan en de mensheid." 

Ruim 140 landen ondertekenden het verdrag, terwijl 60 het dus al ratificeerden. Alleen dan wordt het voor die landen bindend. 

De betere bescherming moet er komen door zeereservaten of MPA's (Marine protected Areas) te creëren. "Dat kan bijvoorbeeld betekenen dat daar niet gevist mag worden, dat er niks ontgonnen mag worden, of dat er geen vrachtschepen mogen passeren." 

Het zou dus ook toekomstige, commerciële diepzeemijnbouw kunnen tegengaan in de diepzee, of althans toch in de toekomstige beschermde zones. Maar de Clarion Clipperton Zone, waar diepzeemijnbouw op grote schaal zou kunnen plaatsvinden, zal wellicht geen reservaat worden.

Op de eerste COP moeten we nog geen beslissing verwachten over een nieuw zeereservaat, maar toch zijn landen er nu al mee bezig in voorbereidende werkgroepen. Bepaalde landen nemen al de leiding daarin via de BBNJ First Movers-coalitie zoals Chili, dat 2 grote gebieden wil laten beschermen in de Stille Oceaan.

"Zulke voortrekkers zijn nodig om vooruitgang te maken, en de lead te nemen richting die eerste beslissingen. Zo moeten er ook wetenschappers worden ingezet, want met hen wordt nauw samengewerkt." 

Overigens zit ook België bij de landen die een voortrekkersrol spelen, binnen de Blue Leaders-alliantie. Het moet, samen met het feit dat er veel wetenschappelijke kennis hier aanwezig is, de kandidatuur van ons land voor het nieuwe secretariaat kracht bijzetten. 

Chili denkt in eerste instantie aan de bescherming van de gebieden Salas y Gómez en de Nazca Ridges voor de Chileense kust in de Stille Oceaan. Het gaat om 2 onderzeese bergketens die samen bijna 3.000 kilometer lang zijn.

Het gebied telt een rijk maar kwetsbaar ecosysteem, zo hebben studies uitgewezen. Een deel van de regio is nu al beschermd door Chili en Peru, maar het grootste deel, ongeveer drie kwart, ligt in internationale wateren en is nog niet beschermd.  

Het doel van 30 procent halen tegen 2030 wordt moeilijk. "Daarvoor zou elk jaar een gebied groter dan Canada moeten worden beschermd vanaf volgend jaar," schetst Henckes. 30 procent betekent dat er bijna 78 miljoen vierkante kilometer bijkomend moet worden beschermd, ongeveer 141 keer de oppervlakte van Frankrijk. 

Het zal dus later worden, het belang van de inwerkingtreding van het Oceaanverdrag zit vooral in de hefboomfunctie en het internationale signaal. Als er niets zou zijn gebeurd, dan zou het doel van 30 procent - aan het huidige beschermingstempo - pas in 2107 worden bereikt, berekende Greenpeace. 

De eerste beschermde zones zouden er kunnen aankomen eind 2028, of in 2029, volgens de eerste inschattingen. 

Zoals het er nu uitziet, zal er op een oceaantop worden gewerkt met unanimiteit voor het nemen van een beslissing. Lukt dat niet, dan kan eventueel 75 procent volstaan. Maar op de oceaantop zullen in eerste instantie landen zitten die het verdrag hebben geratificeerd en die dus wel (snel) vooruit willen gaan. 

De afwezigen hebben ongelijk, en landen die er nog niet bij zijn, hebben er baat bij om zich bij de groep te voegen, zodat ze mee kunnen beslissen, zegt Henckes. "China is een land dat tot nu toe heeft afgewacht, maar in dat geval zou kunnen zijn." 

De eerste COP zal wellicht vooral over technische kwesties gaan, zegt Henckes. Waar komt het nieuwe secretariaat? Op welke manier en met wie wordt er precies samengewerkt voor de wetenschappelijke ondersteuning? Hoe zal er gecontroleerd en opgevolgd kunnen worden?  

Er zijn nog heel wat uitdagingen qua controle: "We hebben in het verleden al gezien dat illegale visvangst moeilijk in te perken is. De oceaan is heel groot, en er is vaak niemand om de rol van 'politie' op te nemen. Ook dat moet bekeken worden", weet Henckes. 

"Je hebt grotere schepen nodig, meer training en een bepaald reguleringssysteem", zegt Johan Bergenas van het Wereldnatuurfonds. "De inwerkingtreding is een eerste grote stap, nu begint het harde werk." 

Naast China hebben ook de VS, Rusland en Japan het verdrag nog niet geratificeerd. Landen als China, Rusland en Japan halen veel vis op, het valt nog af te wachten hoe sterk de beschermde zones zullen staan als zij niet zouden meedoen. Volgens oceaanexpert Guillermo Crespo zal het Oceaanverdrag dan minder sterk staan, en wordt het dan moeilijker om de zeereservaten te beschermen. 

De vraag is ook wie aansprakelijk is bij overtredingen. Dat zou het land zijn waaronder een schip vaart. Als dat land toevallig niet meedoet met het Oceaanverdrag, zal het wellicht ook geen verantwoordelijkheid willen nemen. Het komt er dus op aan om nog zoveel mogelijk landen mee te krijgen, zeggen experts. 

Hoe dan ook betekent het ingaan van het verdrag een groot scharniermoment voor het beter beschermen van de oceaan. "Een heel belangrijke mijlpaal is het. Het is hoopvol nieuws," besluit Henckes.