"Men vergist zich van vijand": Wie is Lahav Shani, de Israëlische topdirigent die niet mag optreden op het Gent Festival van Vlaanderen?

Geen tweede- of derderangsfiguur, maar "iemand die pijlsnel een van de groten van zijn generatie aan het worden is." Zo beschreef Klara-presentator Mark Janssens de Israëlische dirigent-pianist-contrabassist Lahav Shani vorige week in De Wereld Vandaag.

De 36-jarige Shani is een opvallende figuur in de wereld van de klassieke muziek. Hij dirigeert zonder stokje, straalt spontaneïteit uit en zegt zelf lak te hebben aan hiërarchie. Hij woont in Berlijn, omdat hij "het belangrijk vindt te leven op een plek waar ik omringd word door muzikale activiteit, cultuur en kansen", zo zei hij in de Israëlische krant Haaretz. 

Shani werd geboren in Tel Aviv en groeide op in een muzikaal gezin. Zijn vader was koordirigent.  "Van familieverhalen weet ik dat ik al vanaf een jaar of 2 of 3 overal muziek eiste, waar ik ook was. Of dat nu thuis of in de auto was. Anders werd ik erg kwaad."

"Voor mij was klassieke muziek al vanaf heel jong de logische keuze", vertelde hij in 2016 dan weer aan de Nederlandse krant NRC. "Als kleuter heb ik een video van Mozarts Die Zauberflöte zo vaak bekeken dat ik de hele opera letterlijk kon meezingen, ook al sprak ik geen Duits."

Het interview in NRC kwam er nadat hij was aangesteld als de nieuwe chef-dirigent van het Rotterdams Filharmonisch Orkest. Hij werd er toen unaniem voorgedragen door de muzikanten, een uitzonderlijke eer.

De Nederlanders zijn niet de enigen die Lahavs talent al zo vroeg herkenden. Op zijn jonge leeftijd rijgt hij de topjobs aan elkaar. Zo dirigeerde hij al vermaarde orkesten als het Wiener Philharmoniker, de Berlin Staatskapelle, het Orchestre de Paris en het Boston Symphony Orchestra.

In 2023 werd hij dan weer aangeduid als de nieuwe chef-dirigent van het Münchner Philharmoniker, het beroemde orkest waarmee hij in Gent zou optreden op het Festival van Vlaanderen. Shani volgt er in 2026 de Rus Valeri Gergjev op, die nota bene zelf een stap opzij moest zetten omdat hij Poetins oorlog in Oekraïne volmondig steunde.

In 2020 was Shani ook al benoemd tot chef-dirigent van het Israëlisch Filharmonisch Orkest (IPO).

Hij werd er pas de tweede muzikaal leider in de geschiedenis van het orkest. Shani's band met het IPO gaat terug tot in 2007. Toen speelde hij, als 16-jarige, een stuk van Tsjaikovski als gastpianist. In 2013 werd hij gevraagd om de seizoensopeningsconcerten te dirigeren. Sindsdien keerde hij er elk jaar wel eens terug, hetzij als pianist, hetzij als dirigent.

Het is die associatie met het IPO die Shani nu zijn plek dreigt te kosten op het Festival van Vlaanderen. Dat IPO heeft een wat ambigue status. Vertegenwoordigt het nu de Israëlische staat of niet?

"In de media en op de sociale media wordt het IPO soms omschreven als een staatsorkest. Maar dat is het uitdrukkelijk niet", stelde Rob Streevelaar, algemeen directeur van het Rotterdams Filharmonisch Orkest, vrijdag categoriek in De Wereld Vandaag. "Het is een private organisatie. Het vertegenwoordigt de regering niet. Het is een muziekgezelschap."

Streevelaar maakt de vergelijking met het Eurosongfestival. "Daar vertegenwoordigt een muziekgroep net wel nadrukkelijk een land, met vlaggenparades in het publiek. Het is een feest van nationale trots. Maar dat is niet wat het Israëlisch Filharmonisch Orkest doet (...) en dat is ook niet wat Lahav Shani als persoon doet."

Dat verschilt toch iet of wat met hoe Shani zelf de rol van het IPO ziet. "Hoewel het IPO slechts 10 procent van zijn werkingsbudget van de Israëlische overheid krijgt, worden we wereldwijd gezien als ambassadeurs (hij gebruikt het Duitse woord "Botschafter", red.) van Israël. Zo zien we onszelf; wij zijn vertegenwoordigers van Israël", zo verhelderde hij vorig jaar in de Duitse krant Süddeutsche Zeitung .

"Maar we vertegenwoordigen de regering niet, en geen enkele politieke partij", vulde hij nog aan. "We vertegenwoordigen de Israëlische cultuur."

"Kijk, het orkest heeft 'Israël' in de naam. Dat zegt genoeg", vindt Klara-presentator Mark Janssens. "Het wordt wel degelijk gezien als het nationaal orkest van Israël. Maar het is geen oorlogsorkest, zoals het nu opeens wordt afgeschilderd. Het IPO is ook het orkest van alle Israëli's, ook zij die gaan betogen tegen de oorlog."

"Het is net zomin het orkest van Netanyahu als het Nationaal Orkest van België het orkest is van de regering-De Wever."

Dan blijft de vraag: wat vindt Shani zelf van het genocidale geweld en de etnische zuivering die Israël uitvoert in Gaza? Het Gent Festival van Vlaanderen vindt dat hij "onvoldoende duidelijkheid verschafte over zijn houding ten opzichte van het genocidaire regime."

"Als ik mijn regering voorstellen wil doen of kritiek wil uiten, dan doe ik dat in Israël en niet in Duitsland", zo schreef Shani al in 2024 in een opiniestuk in de Süddeutsche Zeitung. "Op andere vragen zal ik geen antwoord kunnen geven, omdat ik die antwoorden niet heb."

"In interviews met Israëlische media heb ik altijd gezegd dat ik dirigent ben van een orkest waarin mensen met verschillende achtergronden en tegengestelde opvattingen zitten – en dat ik daarom niets zal zeggen wat slechts één kant vertegenwoordigt."

"Ik weet ook niet wanneer er een wapenstilstand zal komen, wanneer de gijzelaars zullen terugkeren en wanneer Gaza weer zal worden opgebouwd. Het enige wat ik weet, is dat elk gedood leven er één te veel is. En ik weet en hoop dat er aan beide kanten snel zeer moedige mensen naar voren zullen komen, mensen die verder in de toekomst denken en de moeilijke stappen naar vrede durven te zetten."

"Ik weet dat deze mensen bestaan. Ik zie de jonge generatie in Israël en ik weet dat zulke mensen ook aan de Palestijnse kant bestaan. Er moet en er zal vrede komen, ook al is dat nu nog zo moeilijk voor te stellen."

Shani spreekt zich dus niet categoriek uit tegen de oorlogsmisdaden van het Israëlische leger in Gaza. Maar hij pleit wel voor een vredevol samenwerken tussen Palestijnen en Israëli's.

"Met het Israel Philharmonic Orchestra ervaar ik het elke dag: het is mogelijk om samen muziek te maken, samen op het hoogste niveau te voelen en te denken, ook al verschillen we sterk van mening over politieke en andere zaken in het leven", zo klinkt het nog in hetzelfde opiniestuk.

Of dat voldoende is in de huidige situatie, ligt maar aan wie je het vraagt. Voor het Gent Festival van Vlaanderen volstaat het duidelijk niet. Maar, zo merkt Mark Janssens op, Shani toert momenteel met het Münchner Philharmoniker door Europa. "En alle andere organisatoren, ook in Duitsland en Parijs, hebben gezegd dat Shani's mening voldoende duidelijk is."

Ook Rob Streevelaar, van het Rotterdams Filharmonisch Orkest, vindt dat Shani's mening duidelijk genoeg is. Hij noemt hem "een bruggenbouwer". "Hij pleit nadrukkelijk voor beëindigen van de oorlog en voor vrede."

"Hij is zeer nauw betrokken bij het West-Eastern Divan Orchestra, dat is opgericht door de Palestijnse wetenschapper Edward Said en de Israëlische musicus Daniel Barenboim. Palestijnse en Israëlische musici zitten er samen op het podium. Hij heeft deze zomer nog een tournee gedaan met dat orkest. Dat illustreert natuurlijk ontzettend sterk wat zijn standpunt is."

"Ik kan me wel voorstellen dat hij als chef-dirigent van het IPO misschien wat op zijn woorden moet letten", denkt Janssens. "Maar hij lijkt nu een bondgenoot van het regime, en dat is hij in de verste verte niet."

"Men vergist zich van vijand. Dit is niet de man die men moet hebben. Dit is iemand die, met het mes op de keel, geen verklaringen meer wil afleggen. Maar in interviews heeft hij al meer dan genoeg gezegd dat hij voor vrede staat."