Rechter en slachtoffer in zelfde zaak: wie is Alexandre de Moraes, die in Brazilië oud-president Bolsonaro naar de cel stuurt?

Oud-president Jair Bolsonaro is donderdag schuldig bevonden aan een poging tot staatsgreep en 4 andere aanklachten, in wat zonder overdrijven het belangrijkste proces in decennia is in het grootste land in Zuid-Amerika. Hij is veroordeeld tot 27 jaar cel.

5 rechters van het Federale Hooggerechtshof moesten over zijn lot beslissen. Opvallend: 1 van die 5 rechters, Alexandre de Moraes, die het proces leidde en ook mee de uitspraak bepaalde, is tegelijk rechter en slachtoffer in dezelfde zaak.

Bolsonaro en zijn medestanders (onder wie enkele militairen) hebben volgens de rechters niet alleen een staatsgreep beraamd om Bolsonaro's opvolger Luis Inácio 'Lula' da Silva van de macht te verdrijven, ze waren ook van plan om Lula en enkele andere vooraanstaande Brazilianen te vermoorden, onder wie De Moraes.

Volgens het Openbaar Ministerie hield de groep de rechter eind 2022 in de gaten, kwamen ze bijeen voor zijn huis, maar werden de plannen voor de staatsgreep én moorden op het laatste moment ingetrokken, naar verluidt vanwege onenigheid binnen het leger.

De Moraes zelf zegt in een interview dat er voor hem verschillende scenario's bestonden. Hij zou ontvoerd of vermoord worden. Er zou zelfs sprake zijn geweest om hem op te hangen op het Plein van de Drie Machten, het plein waar in januari 2023 verschillende overheidsgebouwen bestormd werden door aanhangers van Bolsonaro.

Dat hij nu een proces voorzit waarin hij ook als een doelwit wordt genoemd van een moordcomplot en poging tot staatsgreep, roept in Brazilië vragen op over zijn onpartijdigheid als rechter. In België zou zoiets niet kunnen, benadrukt het College van Hoven en Rechtbanken. Een rechter zou in dat geval zeker gewraakt worden door een van de partijen of zelf beslissen om zich terug te trekken, wetende dat er een groot risico op wraking bestaat.

Toch vond het proces plaats mét De Moraes als rechter en was hij een van de rechters die zich uitsprak tegen Bolsonaro.

Los van dat dubbele petje is De Moraes (56) al langer een controversieel figuur in Brazilië. Hij heeft er al een uitgebreide carrière in de politiek en bij het gerecht opzitten. Hij was minister en openbaar aanklager in de staat São Paulo en minister van Justitie en Openbare Veiligheid in de nationale regering (2016-2017, onder de centrumrechtse president Michel Temer). Sinds 2017 is hij rechter bij het Hooggerechtshof. Van 2022 tot 2024 was hij roterend voorzitter van het Hoger Kiesgerechtshof, de hoogste electorale rechtbank van het land.

In al die hoedanigheden liet De Moraes zich opmerken met belangrijke en soms verstrekkende beslissingen. In eigen staat, maar ook later als rechter bij het Hooggerechtshof, werd hij zowel geroemd als verguisd wegens zijn nultolerantiebeleid en aanpak van criminaliteit. 

Tijdens Bolsonaro's ambtstermijn (begin 2019 tot eind 2022) was hij een ware kwelgeest van de president. In volle covidpandemie (voor Bolsonaro was covid een onschuldig griepje, in werkelijkheid was Brazilië een van de hardst getroffen landen) oordeelde De Moraes dat het ministerie van Gezondheid data over besmettingen en overlijdens opnieuw openbaar moest maken, nadat het ministerie daarmee gestopt was.

Opmerkelijker nog is zijn strijd tegen desinformatie op het internet, die hij als een gevaar voor de democratie beschouwt. Sinds 2020 liet De Moraes al honderden profielen op sociale media opschorten of verwijderen, de meeste daarvan verbonden aan conservatieve of uiterst rechtse personen en organisaties. En zelfs grote platformen als Telegram en X werden tijdelijk geblokkeerd, omdat ze nalieten om bepaalde profielen te verwijderen.

De Moraes' kruistocht tegen digitale desinformatie wekt de toorn van menig technologiereus op, in het bijzonder van X-baas Elon Musk. Die uitte in april zijn woede op X en beschuldigde De Moraes van censuur: "Alexandre de Moraes is een kwaadaardige dictator die zich voordoet als rechter." Hij postte ook een foto waarop hij de kale De Moraes vergelijkt met Voldemort, de schurk uit de Harry Potter-films.

Maar de beslissingen van De Moraes met wellicht de meest verstrekkende gevolgen hebben toch vooral met de presidentsverkiezingen van 2022 te maken. Het begon al tijdens de tweede ronde van die verkiezingen, toen hij de federale snelwegpolitie verplichtte om wegblokkades weg te halen, zodat bussen met Lula-kiezers konden doorrijden naar de stembussen. De snelwegpolitie had die blokkades opgeworpen op bevel van de regering-Bolsonaro.

Het was ook De Moraes die als voorzitter van het Hogere Kiesgerechtshof de verkiezingsoverwinning van Lula da Silva bevestigde. In diezelfde hoedanigheid veroordeelde hij Bolsonaro in 2023 wegens machtsmisbruik en het verspreiden van desinformatie over de presidentsverkiezingen. Bolsonaro mag daardoor tot zeker 2030 niet aan verkiezingen deelnemen. Een stevige streep door de rekening van de oud-president, die zich na zijn nederlaag in 2022 in 2026 opnieuw kandidaat wilde stellen.

En nu is er dus dit nóg belangrijker proces. Voor het eerst is iemand in Brazilië veroordeeld voor een poging tot staatsgreep. En dan nog een oud-president.

Het maakt van De Moraes in eigen land zowel een held als een schurk. Hij wordt door een deel van de bevolking op handen gedragen als verdediger van de prille Braziliaanse democratie. Brazilië kende de langste militaire dictatuur van alle Latijns-Amerikaanse landen (1964-1985) en Bolsonaro heeft er nooit een geheim van gemaakt dat hij een grote bewonderaar van die junta is. De Moraes mag dan misschien nogal voortvarend te werk gaan, zijn voorstanders stellen dat de Braziliaanse democratie zonder de acties van het Hooggerechtshof een veel groter gevaar zou lopen.

Aan de andere kant wordt De Moraes uitgespuwd door Bolsonaro en een groot deel van zijn achterban, door Amerikaanse conservatieven en techbazen. Zijn tegenstanders vinden dat hij te veel macht heeft en de wetgevende macht omzeilt in zijn kruistocht tegen desinformatie. Ze vinden het ook niet kunnen dat hij als rechter zelf ook onderzoeken opent.

Maar De Moraes handelt zeker niet alleen. Hij krijgt de steun van zijn collega's bij het Hooggerechtshof, die zeggen dat zijn acties binnen zijn bevoegdheden vallen.

De Moraes wordt ook gesteund door de linkse president Lula da Silva, hoewel ze zeker niet in hetzelfde politieke kamp zitten. De Moraes was minister onder de centrumrechtse president Temer (die hem ook benoemde als rechter bij het Hooggerechtshof) en was jaren lid van een centrumrechtse partij. In São Paulo stuurde hij destijds gepantserde voertuigen van de veiligheidsdiensten de straten op om linkse demonstraties te onderdrukken.

Wie hem allerminst steunt, is de Amerikaanse president Donald Trump. De rel met Elon Musk, maar vooral de vervolging van Bolsonaro schoten bij Trump in het verkeerde keelgat. Hij beschouwt het proces tegen Bolsonaro als een "politieke executie" en voerde een invoerheffing van 50 procent in op Braziliaanse producten als represaillemaatregel. Hij trok ook de visa van 8 rechters van het Hooggerechtshof in, onder wie De Moraes.

Enkele dagen later kondigde minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio ook economische sancties tegen De Moraes aan. Volgens Rubio maakt De Moraes zich schuldig aan "ernstige schendingen van de mensenrechten", door critici het zwijgen op te leggen op sociale media en Bolsonaro een eerlijk proces te ontzeggen.

Het leverde de VS forse kritiek op van de Braziliaanse president Lula, die Trump en zijn regering ervan beschuldigde zich te mengen in de soevereiniteit van een ander land en de scheiding der machten.

De Moraes blijft er zelf kennelijk nogal onbewogen bij, zowel bij het moordcomplot tegen hem, bij de controverse over zijn gerechtelijke uitspraken, als bij de toorn van Musk en Trump. Hij vindt zijn beslissingen "noodzakelijk om de democratische instellingen te beschermen tegen gecoördineerde pogingen om ze omver te werpen".

"De vrijheid van meningsuiting staat niet gelijk aan de vrijheid om de democratie te vernietigen", klinkt het in een interview met The New Yorker. "Uiterst rechts wil de macht grijpen. Niet door te zeggen dat ze tegen democratie zijn, want dat zou geen publieke steun opleveren, maar door te beweren dat de democratische instellingen gemanipuleerd zijn."

Over macht gesproken. Veel Brazilianen beschouwen De Moraes momenteel als de machtigste man van het land. Het is maar de vraag hoelang hij rechter bij het Hooggerechtshof zal blijven. Hier en daar wordt gezegd dat ook hij presidentiële ambities heeft.