WinWin stuurt nepagenten op pad om mensen op te lichten en bijna iedereen trapt erin: waarom laten we ons zo makkelijk beetnemen?

Febelfin, de koepel van banken in België, stelt vast dat er in 2024 zo'n 50 miljoen op Belgische bankrekeningen werd gestolen door cybercriminelen. "Maar het had nog veel erger gekund", zegt woordvoerder Isabelle Marchand. "De Belgische banken hebben vorig jaar driekwart van alle fraudepogingen kunnen tegenhouden. Of achteraf het geld kunnen recupereren. We onderscheppen dus veel." Maar ondanks alle inspanningen van de banken, maken online oplichters toch nog veel buit.

Bij phishing doen oplichters zich vaak - in eerste instantie online - voor als een autoriteit of officiële instelling, zoals je bank, de overheid én jawel, ook de politie. Ze sturen dan duizenden e-mails tegelijkertijd uit in de hoop dat er een aantal mensen toehappen. Wanneer oplichters zich uitgeven als agenten bedreigen ze de ontvanger vaak met een mogelijke arrestatie of dagvaarding.

Een typische mail die wordt gebruikt, is die waarin je wordt beschuldigd van het kijken, bezitten en verspreiden van beelden van kindermisbruik. De oplichters chanteren potentiële slachtoffers met een voorstel. Als je een "boete" betaalt, dan zou de zaak zogezegd afgehandeld zijn. De oplichters komen overtuigend over omdat ze het logo van de politie gebruiken. Soms nemen ze zelfs de identiteit van echte agenten aan.

De redactie van 'WinWin' kreeg een e-mail doorgestuurd van een man die op die manier voor bijna 8.000 euro werd opgelicht. Die valse e-mail is zogezegd afkomstig van politieagent Christophe Van Bortel. De agent heeft niets met het verhaal te maken, maar bestaat wel écht. Hij werkt zelfs als cyberexpert bij de Federale Politie. Goed gezien, want wie het zaakje toch niet meteen zou vertrouwen en de naam opzoekt op het internet vindt bewijzen dat de man een echte agent is. Van Bortel: "Ik krijg al een tijdlang regelmatig – soms meerdere keren per week - de melding dat mijn naam en die van collega's circuleren in criminele netwerken. Onze namen worden misbruikt om mensen op te lichten. Veel kunnen wij daar niet aan doen, want die mails komen van netwerken die opereren in het buitenland. We kunnen mensen wél waarschuwen hiervoor, door hen erover te informeren dat dit soort praktijken bestaat."

De identiteit van agenten wordt niet enkel misbruikt in mails. Cybercriminelen gaan nog een paar stappen verder, door ook te bellen naar mensen in naam van de politie én zelfs huisbezoeken te doen. Daarbij proberen ze niet alleen je bankkaart mee te nemen, maar ook andere bezittingen, zoals geld en juwelen. 

Om te onderzoeken hoe oplichters precies te werk gaan, en hoe het komt dat we daar met zijn allen zo massaal intrappen, zette 'WinWin' een tv-experiment op. Dat gebeurde in overleg met de politie.

Bij wijze van kleine steekproef belden twee acteurs in naam van de bank en politie naar 8 willekeurige mensen uit het telefoonboek. Ze gingen ook effectief van deur tot deur langs als nepagent bij 10 burgers. Aan de telefoon gaven 4 van de 8 mensen gevoelige bankinformatie vrij. Aan de deur gaven bijna alle slachtoffers, 9 van de 10, bankkaartgegevens. Slechts 1 iemand blokte de nepagenten meteen af door naar hun legitimatie te vragen.  

Hoe komt het nu dat we daar met zijn allen zo makkelijk intrappen? Griet Van Vaerenbergh is sociaal psycholoog aan de Thomas More hogeschool in Antwerpen. "Ik wil het eerst en vooral opnemen voor de slachtoffers, voor de mensen die erin trapten. Het kan ons allemaal overkomen, ook al zou je van op afstand, als je kijkt naar de tv-reportage, zeggen van niet. Als je slachtoffer wordt van phishing, dan heeft dat alles te maken met de context en niets met je persoonlijkheid."

Oplichters creëren een onveilige situatie van angst en paniek, waarbij ze benadrukken dat er snel moet gehandeld worden. "Zo spelen zij in op onze emotie en leiden ze ons weg van kritisch denken. Zo gebruiken ze bijvoorbeeld de voet-tussen-de-deur techniek: eerst stellen ze 3 vragen waarop je sowieso met 'ja' antwoordt. Als vanzelf wil je op de volgende vraag ook positief antwoorden. Maar dan gaat het gesprek al over je bankgegevens. Bovendien zijn wij zo opgevoed dat we volgzaam zijn tegenover figuren met autoriteit, zoals agenten. Daarom nemen oplichters net ook die identiteit aan."  

Hoe kunnen we dat nu vermijden? Griet Van Vaerenbergh: "Je kan jezelf en anderen trainen om alerter te worden. Je kan leren om je kritisch denken in zulke situaties te laten primeren op je emoties, je instinct. Dat kan door eerst tot 5 te tellen, en dan pas te antwoorden. Zo ga je niet mee in die tijdsdruk die gecreëerd wordt door de oplichters."

"Ten tweede moeten we een ander gedrag dominant maken. In plaats van de sociale norm van volgzaamheid aan autoriteit, zouden we een ander normaal moeten leren aannemen. Het is namelijk ook normaal om kritische vragen te stellen. Met andere woorden, we moeten mensen bij wijze van spreken vaccineren tegen beïnvloeding. Hierbij kunnen campagnes van banken en politie – en een reportage zoals die van 'WinWin' - een belangrijke informatieve rol spelen."

Christophe Van Bortel van de Federale Politie wil daar graag nog aan toevoegen dat je nooit verplicht bent om politie binnen te laten, tenzij de agenten een huiszoekingsbevel hebben. "Je mag ook altijd vragen om een legitimatie. Twijfel je, bel dan naar het plaatselijke politiekantoor of bel naar 101 om te checken of er een patrouille in de buurt is."

• Een bank of overheid vraagt nooit naar je pincode, paslezer of wachtwoord via telefoon, sms of e-mail.

• Laat je niet onder druk zetten: oplichters proberen je angstig of gehaast te maken. Blijf rustig.

• Twijfel je? Meld het bij ConsumerConnect .

• Contacteer meteen je bank – zij moeten 24/7 bereikbaar zijn voor gevallen van oplichting. Hoe sneller je handelt, hoe groter de kans dat je schade beperkt blijft.

• Dien een klacht in bij de politie – online of op het commissariaat.

• Stuur het phishingbericht door naar verdacht@safeonweb.be – zo help je anderen waarschuwen.