Na de dood van oerwolvin Noëlla: welk nut hebben wolven eigenlijk voor de Belgische natuur?

Gisteren raakte bekend dat de wolvin die vorige donderdag werd aangereden in Oudsbergen, wel degelijk de Limburgse wolvin Noëlla is. Dat is de oermoeder van de wolven die nu in Vlaanderen rondlopen. Sinds ze hier in 2019 aankwam, wierp ze maar liefst 30 welpen.

Maar samenleven met al die wolven, loopt niet altijd van een leien dakje. Vraag dat maar aan de baasjes van de pony's, geiten en renpaarden die vorige zomer en herfst werden doodgebeten in Limburg. De spanningen in de streek liepen zo hoog op dat er zelfs complottheorieën de ronde deden die beweerden dat natuurhulpcentra de wolf bewust hadden uitgezet.

Dat werpt de vraag op: waarom zouden we al die wolven, na zoveel jaren afwezigheid, nu toch dulden in onze streken? Of om het wat gechargeerder te stellen: welk nut hebben de dieren eigenlijk?

We legden de vraag voor aan 3 wolvenkenners.

Een groot roofdier zoals de wolf speelt een belangrijke rol in een ecosysteem. Het jaagt op oudere, zieke of net jonge dieren en houdt zo de wildpopulatie onder controle. Maar tot voor kort waren de grootste roofdieren in ons land de vos, de das en de marter. Die kunnen geen grote prooidieren aan. Kan de wolf dan niet helpen om bijvoorbeeld de overlast door everzwijnen wat in te dijken?

"Op everzwijnpopulaties heeft de wolf een kleinere impact", weet Hans Moyson (WWF). "De wolf spitst zich vooral toe op de jongen, die sowieso vaak sterven, zelfs zonder wolf."

Het reeënbestand zal de komst van de wolf dan weer wel voelen. "75 procent van de natuurlijke prooien van de wolf bestaat uit hoefdieren", schetst Jan Loos van de organisatie Welkom Wolf.

"Dat is overal in Europa zo. In de Veluwe in Nederland gaat het dan om edelhert, damhert en ree. Bij ons is het gewoon ree, ree en nog eens ree."

Over hoeveel dieren hebben we het dan precies? "Een wolf heeft om de 3 dagen een flinke hap vlees nodig. Reken dus 100 grote prooien per jaar."

Dat kan weinig lijken, maar volgens Moyson kan de wolf het aantal reeën wel degelijk drukken. Niet alleen doordat wolven de dieren opeten, maar ook doordat ze minder tijd krijgen om te grazen en daardoor minder jongen krijgen. Dat is in het buitenland al vastgesteld, al is het nog niet duidelijk hoe sterk het effect precies is in Vlaanderen. 

Wolven kunnen de wildpopulaties niet alleen kleiner, maar ook gezonder houden. Dat doen ze door zwakke en zieke dieren te doden.

Maar dat effect zal je niet zo snel lokaal zien. Het doet zich eerder voor op regionaal niveau. "Daar heb je in het algemeen wat meer wolven voor nodig op een groter territorium", zegt Moyson.

Wanneer grote grazers bang worden voor de wolf, verandert de natuur om hen heen vaak ten goede.

Voor verschillende Europese lidstaten zou dat goed nieuws kunnen zijn. In 2018 bleek nog uit metingen dat slechts 15 procent van de beschermde Europese natuur in goede staat is. De vorige Europese Commissie nam dat probleem zo ernstig dat ze de natuurherstelwet uitvaardigde.

Voor België, waar de natuur onder druk staat door versnippering, hoge bevolkingsdichtheid en vervuiling, is het nog moeilijker dan in andere lidstaten om die waardevolle natuur te herstellen.

Het Amerikaanse natuurpark Yellowstone geeft een idee van welk effect wolven kunnen hebben op de natuur. Daar werd de wolf in 1995 opnieuw geïntroduceerd na een afwezigheid van 70 jaar. De valleien raakten er opnieuw bebost en het aantal van een hele resem diersoorten nam toe, zoals muizen, konijnen, bevers, vossen, dassen...

Zelfs de loop van de rivieren zou er veranderd zijn doordat de bomen eromheen steviger wortelden. Al is dat laatste volgens Joachim Mergeay, wolvenkenner bij het Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek (INBO), vooral "een goed verhaal".

Maar we moeten het niet eens zo ver zoeken, zegt Hans Moyson (WWF). "In de Hoge Venen eten herten, everzwijnen en reeën zoveel ontluikend groen dat bosherstel er heel moeilijk is. Daarom werden er vroeger soms barrières geplaatst. Maar nu de wolf er is, moet dat op sommige plekken niet meer. Daardoor worden er per perceel tienduizenden euro's uitgespaard."

"De wolf zorgt ervoor dat de dieren niet alles rustig kaal vreten. Ze verplaatsen zich meer als er een wolf in de buurt is. Ontluikende knopjes krijgen de kans om uit te groeien. De natuur herstelt zich." Dat is extra belangrijk nu er door de klimaatverandering meer oude bomen sterven.

Dan blijft de vraag natuurlijk: is de wolvenpopulatie in Vlaanderen wel groot genoeg om zo'n effect te hebben op de natuur?

"Elke roedel kan een lokale impact hebben op bosherstel, al zijn er in Vlaanderen nog geen studies gebeurd om dat te meten", zegt Moyson. "Hoe meer roedels er zijn, hoe groter de impact, uiteraard. Vooral in Wallonië is er nog plaats voor meer roedels, zo'n 15 à 20." 

Jan Loos van Welkom Wolf ziet dan weer in de Nederlandse Veluwe hoe de wolf nieuwe dieren aantrekt, waaronder aaseters.

"Vorig jaar ben ik daar nog op 2 zeearenden gestoten bij een dood hooglanderkalf, de prooi van een wolf. Die zijn overgevlogen vanuit de Flevopolder."

"Zo ontstaat er een hele ecologie rond de prooien én de drollen van wolven. Dat zijn niet alleen grote, spectaculaire dieren, maar ook wouwen, koolmezen, vlinders, kevers… En binnenkort misschien ook de gieren uit de Pyreneeën, die steeds vaker in de Lage Landen belanden."

De wolf kan dus zeker een positieve impact hebben op de natuur, die het in Europa en in ons land al vaak zo moeilijk heeft. We verliezen soms uit het oog hoe groot de voetafdruk van de mens (en het vee dat hij houdt) is.

"In Vlaanderen bestaat meer dan 99,9 procent van de biomassa uit mensen, runderen en varkens en minder dan 0,1 procent uit wilde zoogdiersoorten", besloot het INBO in 2020 nog in zijn Natuurrapport .

Maar we moeten de impact van de wolf ook niet overschatten, erkennen de kenners. Voor veel problemen waar hij een oplossing voor kan bieden, is hij niet onmisbaar. Als everzwijnen overlast veroorzaken, kan je ze bijvoorbeeld ook bejagen. En jonge bosjes kan je ook beschermen met (weliswaar duurdere) hekken.

Volgens Moyson (WWF) stellen we echter de verkeerde vraag, als we ons afvragen welk nut de wolf heeft. "Stel dat er ook dieren zijn die zogezegd niet nuttig zijn, zou dat dan betekenen dat we ze mogen uitroeien?"

Joachim Mergeay (INBO) stelt het nog scherper. "Het nut van wolven, dat is een compleet verkeerde insteek en een zeer antropocentrische manier van kijken (vertrekkend vanuit de mens, red.)."

"Het gaat erom dat we als maatschappij het Biodiversiteitsverdrag hebben ondertekend. Daarin hebben we besloten dat we de natuur in al zijn vormen willen behouden voor de toekomstige generaties. En wolven maken daar deel vanuit. De natuur en de biodiversiteit, dat is geen winkel waarin je zomaar kan shoppen wat je leuk vindt. Dan eindig je al snel met heel weinig natuur."

Bovendien, vindt Moyson, hebben wij ook een voorbeeldrol te spelen. Want waarom zouden we van andere volkeren verwachten dat ze hun iconische diersoorten beschermen als we daar zelf niet toe bereid zijn?

"Met WWF timmeren we aan een duurzame toekomst waarin mensen in harmonie samenleven met de natuur, en dus ook met wilde dieren. Dat betekent: niet alleen met tijgers in Azië, leeuwen in Afrika of jaguars in Zuid-Amerika, maar ook met wolven in Europa."