Niet alles uit je pmd-zak kan gerecycleerd worden (en 4 andere mythes over plastic ontkracht)

Je drinkbus, tandenborstel, bankkaart of brooddoos: je bent vandaag ongetwijfeld al met plastic in aanraking gekomen. Nochtans zijn kunststoffen, of polymeren in wetenschappelijke termen, een relatief jonge uitvinding. "De eerste synthetische kunststoffen zijn ontwikkeld op het einde van de 19e eeuw. De boost dateert van de jaren 50", zegt Karine Van Doorsselaer, ingenieur chemie gespecialiseerd in kunststoffen (UAntwerpen), in de podcast 'Weetikveel'.

Tijdens de opkomst van de wegwerpeconomie werden kunststoffen hét materiaal bij uitstek. "Kunststoffen hebben bijzondere en goede eigenschappen. Ze zijn licht in vergelijking met glas, hebben goede isolerende eigenschappen, en zijn taai, waardoor ze over goede barrière-eigenschappen beschikken. Het voornaamste is de prijs: ze zijn zeer goedkoop. Een kilogram polyethyleen kost ongeveer 1,20 euro. Daaruit kan je veel verpakkingen maken."

"In alle sectoren zijn kunststoffen belangrijke materialen geworden, ook mét veel milieuvoordelen. Maar er zijn ook grote nadelen, waardoor ze een negatief imago hebben gekregen." In de podcast 'Weetikveel' helpt Van Doorsselaer enkele misverstanden over plastic de wereld uit.

Voel jij je minder schuldig als je een papieren bekertje neemt in plaats van een plastic versie? "Mensen hebben de perceptie dat papier en karton ecologischer zijn dan plastic. Maar dat is niet zo", zegt Van Doorsselaer.

"Neem nu een kartonnen bekertje: dat is gecoat met plastic, wat problemen geeft bij het recycleren. Als dat in de natuur belandt, dan verdwijnt het karton, maar blijft het flinterdunne plastic laagje over."

Die coating heeft niet alleen impact op de natuur. Uit een test van het programma 'Factcheckers' blijkt dat kartonnen wegwerpbekers minuscule plasticdeeltjes afgeven die via de drank in het lichaam belanden. Voor warme dranken kan dat oplopen tot 36.500 deeltjes, 7 keer zoveel als bij koude dranken.

Op plastic potjes staat vaak te lezen dat ze 'microwave-safe' zijn. Toch wordt de laatste tijd steeds meer gewaarschuwd om dat niet te doen: hoe zit dat? "Het 'mag' in de microgolfoven, want het zal niet smelten. Maar je moet echt wel opletten met de migratie van moleculen uit kunststof naar het voedsel."

"Kunststoffen bestaan uit lange moleculen. Maar die moleculen zijn niet allemaal even lang: vergelijk het met een pak spaghetti, waarbij niet alle staafjes even lang zijn. Het zijn die kleine moleculen die kunnen migreren naar voedsel, onder invloed van de tijd en vooral onder invloed van temperatuur. Uiteraard doet de industrie er alles aan om die kleine moleculen zoveel mogelijk te beperken, maar dat is een moeilijke zaak." Daarnaast zijn er ook additieven of hulpstoffen aan kunststofproducten toegevoegd. Ook die kleine moleculen kunnen migreren.

Wat het precieze effect van die microplastics op het menselijk lichaam is, is nog niet duidelijk. Toch let je volgens Van Doorsselaer beter op met warm voedsel in kunststoffen. "Als je soep maakt of spaghettisaus maakt, laat het dan eerst afkoelen in de kookpot en doe het dan pas koud in plastic potjes."

Over de recycleerbaarheid van de inhoud van je (blauwe) pmd-zak, doen heel wat mythes de ronde. Volgens Van Doorsselaer is er geen sluitende duidelijkheid over dat cijfer. "Het is soms een goochelspel met cijfers", zegt ze. "Als het gaat over de kunststoffen, niet over metalen, dan schat ik in dat ongeveer 30 procent recycleerbaar is."

In een reactie laat Fost Plus, de organisatie die in België instaat voor de organisatie en financiering van de inzameling, sortering en recyclage van huishoudelijke verpakkingen, weten dat het recyclagepercentage van huishoudelijke plastic verpakkingen volgens hun jaarresultaten 71 procent bedroeg in 2024.

Na ophaling wordt je pmd-zak naar een sorteerinstallatie gebracht. "Daar worden de zakken opengereten en komt het afval op gigantisch lange sorteerbanden terecht. Men gaat daar eerst zoveel mogelijk waardevolle verpakkingen uithalen, zoals metaal en aluminium."

"Dan worden de verpakkingen gesorteerd met behulp van infrarood. De propere fracties, de meest zuivere zijn de pet-fracties, worden eruit gehaald en doorverkocht aan recyclagebedrijven. Daar kunnen fleecetruien van gemaakt worden. En ondertussen staat de technologie van het recycleren al zo ver dat sommige bedrijven van pet-flessen opnieuw pet-flessen mogen maken."

Maar lang niet alles kan dus gerecycleerd worden. "Chipsverpakkingen, verpakkingen van ham of kaas… dat zijn mengelingen van kunststoffen, wat momenteel nog niet op een hoogwaardige manier gerecycleerd kan worden. Dat wordt verbrand."

Erger jij je eraan dat de doppen tegenwoordig aan plastic flessen vastzitten? Dan ben je niet de enige. Die werden aan flessen gehangen om zwerfvuil te voorkomen, maar volgens Van Doorsselaer schuilt daar een denkfout.

"De flesjes zijn gemaakt uit pet, een type kunststof, maar de dopjes zijn uit een andere kunststof gemaakt, namelijk polyethyleen. Men had vastgesteld dat er veel zwerfvuil in de vorm van dopjes in rivieren dreef. Dat is logisch, want polyethyleen is lichter dan water en blijft drijven. Pet-flessen zijn zwaarder en zinken." Nu de dopjes aan de flesjes bevestigd zijn, zinken die ook naar de bodem, en veroorzaak je eigenlijk meer zwerfvuil.

"De Europese Commissie heeft goede maatregelen ingesteld, maar deze maatregel zal niet veel zoden aan de dijk brengen", besluit Van Doorsselaer.

De afbraak van plastic in de natuur kan honderden jaren in beslag nemen. Kan je dat niet oplossen met composteerbaar plastic, zou je kunnen denken.

Maar het is volgens Van Doorsselaer belangrijk om de verschillende termen goed op een rijtje te houden. "99 procent van de kunststoffen is aardoliegebaseerd, 1 procent is biogebaseerd. Van die 1 procent maken we onderscheid tussen 2 soorten: de niet-biologisch afbreekbare bioplastics en de biologisch afbreekbare plastics." Die laatste groep kan worden afgebroken in de natuur, maar het aandeel ervan is momenteel heel klein. Dat heeft met de kostprijs te maken.

Composteerbare kunststoffen behoren niet tot die groep van biologisch afbreekbare plastics en kunnen niet in de natuur afgebroken worden. "Het uiteenvallen van die moleculen gebeurt in composteerinstallaties. Dat zijn installaties waar de omstandigheden om af te breken min of meer gecontroleerd kunnen worden." Maar zelfs binnen composteerinstallaties breken composteerbare zakken niet altijd af, zegt Van Doorsselaer.