Andere naam, zelfde misdaden: twee jaar na dood van Jevgeni Prigozjin is Wagnergroep springlevend

Begin deze maand is het erg onrustig in Angola: de overheid beslist om brandstof niet langer te subsidiëren en de prijs van diesel stijgt met zo'n 33 procent. Bij wijze van protest leggen taxichauffeurs massaal het werk neer en verhogen ze hun tarieven met soms wel 50 procent. De staking leidt tot massale protesten in de hoofdstad: winkels en voertuigen worden vernield en er breken plunderingen uit.

In de context van die protesten worden 2 Russische staatsburgers gearresteerd en aangeklaagd voor criminele samenzwering, valsheid in geschrifte, terrorisme en financiering van terrorisme. De 2 Russen zouden in Angola een netwerk van propaganda en desinformatie hebben opgezet, dat de protesten tegen de overheid moest aanzwengelen.

Volgens de Angolese autoriteiten maken ze deel uit van een breder netwerk dat nauwe banden heeft met de Russische inlichtingendiensten. Meer nog: het netwerk waartoe de 2 Russen behoren zou de drijvende kracht zijn achter beïnvloedingscampagnes die op vraag van de Wagnergroep werden opgestart.

Hoewel de topman van de Wagnergroep Jevgeni Prigozjin 2 jaar geleden omkwam bij een vliegtuigcrash in Rusland, lijkt zijn privémilitie nog springlevend. Toch heeft de paramilitaire organisatie zich wel moeten herorganiseren. Heeft Rusland daardoor invloed verloren? Of kon het Kremlin de schade beperken?

Sinds de dood van Prigozjin is de aanwezigheid van Russische huurlingen in de Sahel niet afgenomen. Voormalige Wagner-strijders kregen van Rusland 3 opties: kiezen voor ballingschap in Wit-Rusland, terugkeren naar huis, of een contract tekenen bij het ministerie van Defensie of andere wetshandhavingsinstanties.

Een overgrote meerheid koos voor het laatste, en werd dus opnieuw ingelijfd bij het Africa Corps, de opvolger van de Wagnergroep. 

"Recent is Wagner vervangen door het Africa Corps, maar eigenlijk is enkel de naam veranderd. In realiteit weten we dat heel veel van dezelfde soldaten gewoon gebleven zijn", vertelt Marte Beldé. Ze is doctoraatsstudent in de politieke en sociale wetenschappen (UGent) aan de vakgroep Conflict & Ontwikkelingsstudies en deed de afgelopen jaren onderzoek in Mali naar de uitbreiding van jihadistische groeperingen in de Sahel waartegen Wagner werd en wordt ingezet. 

"Eigenlijk is er zo goed als niets veranderd", merkt ze op.

De Russische paramilitaire soldaten van de Wagnergroep zijn dus nog steeds actief, al doen ze dat nu in naam van het Africa Corps.

"In Mali worden ze op het terrein vaak bijgestaan door het Malinese leger. Het leger is niet vies van mensenrechtenschendingen, maar de grootste bloedbaden zijn wel vaak die waarbij het Africa Corps betrokken is. Vorige maand zijn nog militairen van het Africa Corps omgekomen tijdens gevechten, wat bewijst dat ze tot op heden op het terrein actief zijn."

Veel militaire leiders van Afrikaanse landen zijn best tevreden dat de Russische privémilities blijven bestaan. "De leiders vinden in Rusland vaak een gewillige partner om hun regeringsleger bij te staan, die (in tegenstelling tot veel westerse landen) niet al te veel moeilijke vragen stelt."

Na de dood van Prigozjin vreesde het Kremlin dat het de controle over de privémilitie zou verliezen. Prigozjin was erg geliefd onder zijn huurlingen en was de contactpersoon voor veel Afrikaanse leiders en oppositiefiguren.  

In een poging de controle niet te verliezen, moeten alle huurlingen nu contracten ondertekenen met het ministerie van Defensie voordat ze worden ingeschreven door de proxy-PMC's (Particulier Militair Bedrijf). Zo hoopt het Kremlin toch strak de touwtjes in handen te houden van het huurlingenleger.

De directe bemoeienis van het ministerie van Defensie komt toch met een verandering van strategie: een verschuiving van "harde" naar "zachte" macht. Zo is de focus van Rusland deels verschoven van openlijke militaire operaties van Wagner naar een minder zichtbare, maar even agressieve benadering met politieke consultants, invloedsnetwerken en lobbyisten. Tot die conclusie komt de onderzoeksgroep All Eyes On Wagner. 

"De operaties zijn nu 'discreter, maar drukker dan ooit, uitgebreider en steeds professioneler'", aldus het rapport . "Organisaties als Rybar, African Initiative, Bureau Legint en GR Group vormen de nieuwe voorhoede van Russische invloed op het continent. Deze entiteiten zijn direct of indirect verbonden met de Russische veiligheidsdiensten."

Het belangrijkste doel van deze groepen is om de belangen van het Kremlin te versterken. Ze willen eerst invloed krijgen in het denken van mensen, nog vóórdat Rusland er zelf echt aanwezig is.

Influencers, journalisten, ngo's en mediabedrijven worden vaak betaald door die consultants en tussenpersonen voor de productie van pro-Russische inhoud, om georganiseerde reizen naar Rusland of Oekraïne bij te wonen en opleidingen te volgen.

Rusland mag dan wel meer inzetten op "zachte macht" met desinformatie en propaganda, de Wagnermilitie (of het Africa Corps) doet zijn gewelddadige en brutale reputatie nog steeds eer aan. Dat blijkt uit een onderzoek van The Africa Report .

Journalisten slaagden erin om te infiltreren in een Telegramkanaal dat gelinkt is aan de Wagnergroep, waarin gruwelijke beelden van oorlogsmisdaden verspreid worden.

"Onze bevindingen zijn verschrikkelijk", schrijven de journalisten. "Routinematige martelingen, executies en het verminken van lichamen, vooral dan in Mali. De oorlogsmisdaden worden gedocumenteerd door de daders en gedeeld met een publiek dat sympathieën heeft voor neonazi's", aldus The Africa Report.

En inderdaad: de beelden die in de Telegram-groep verspreid worden, tonen gruwelijke taferelen. De volgende beschrijving kan voor sommige lezers hard aankomen.

Op een van de beelden (gepost op 16 april 2025) is te zien hoe een jonge man naakt in het zand ligt, in het midden van de woestijn. Rond zijn nek hangt strak gespannen ducttape. De jongeman beweegt nauwelijks, zijn handen zijn achter zijn rug gebonden. Sommige van zijn vingers zijn afgesneden en zijn linkeroor en een oog (vermoedelijk het zijne) liggen naast zijn hoofd. Ter hoogte van zijn benen ligt een grote plas bloed. 

De man krijgt vervolgens een trap van de cameraman. "Kijk naar deze flikker", roept hij. De jongeman wordt vervolgens onthoofd en het lichaam wordt in een put gesmeten. Het is slechts 1 van de gruwelijke video's die in de groep circuleren. 

Het Telegramkanaal vind je niet zomaar terug: het is enkel toegankelijk via een speciale link die gedeeld wordt met abonnees van een Wagner-Telegramgroep. De naam van de groep is "Witte Nonkels in Afrika 18+" (Wagner-huurlingen in Mali worden ook vaak Witte Nonkels genoemd).

Het kanaal toont aan dat in de regio nog steeds veel Wagnermilitanten aanwezig zijn en dat ze erg actief zijn op het terrein. "Dat hoor ik ook van mijn bronnen in het zuiden van Mali", zegt Beldé. "Als de Wagnergroep nog maar vermoedt dat je de jihadisten steunt, dan ben je ten dode opgeschreven."

Heeft het Kremlin dus sinds de dood van Prigozjin zijn grip op het Afrikaanse continent verloren? Zeker niet. Rusland heeft zijn invloed eerder versterkt en gereorganiseerd. Ook is de strategie van Moskou deels verschoven naar een meer centrale controle en een complexere, discretere aanpak met een focus op propaganda en desinformatie om onrust te zaaien.

Na de dood van Prigozjin is de Wagnergroep grotendeels overgenomen door het Russische ministerie van Defensie en opgenomen in het Africa Corps. Dit betekent een verschuiving van een private militaire onderneming naar een meer gecontroleerde entiteit onder staatsgezag.

De privémilities in Afrika blijven voor Rusland van groot belang. Hoewel het Africa Corps niet primair een militaire rol speelt in de oorlog in Oekraïne, speelt het wel een cruciale financiële rol.

De inkomsten uit Afrika, voornamelijk via wapenhandel en mijnbouw (met name goudmijnen), worden gebruikt om de oorlogsinspanningen in Oekraïne te financieren. Rusland is ook de belangrijkste wapenleverancier in Afrika geworden. 

Rusland stelt weinig vragen over waar en hoe de privémilities ingezet worden, maar bewijsmateriaal toont dat die aanpak leidt tot gruwelijke taferelen. De prijs van Moskou’s groeiende aanwezigheid in Afrika wordt uiteindelijk verhaald op de bevolking zelf.