Terwijl in Japan het tsunami-alarm alweer opgeheven is, bereiden de inwoners van de Zuid-Amerikaanse en Oost-Aziatische kusten zich nog voor op de eerste golven na de zeebeving van vannacht. Hoe ontstaan tsunami's eigenlijk? Hoe komt het dat hun impact zo moeilijk te voorspellen is? En dat ze soms nog dagenlang kunnen toeslaan?
Na het tsunami-alarm rond de Stille Oceaan: waarom je wel kan voorspellen wanneer een tsunami aan land komt (maar niet hoeveel schade die veroorzaakt)
Vincent Merckx
Gepubliceerd:
De meeste tsunami's ontstaan door aardbevingen op zee
Zo'n 80 procent van alle tsunami's ontstaan tijdens een zeebeving waarbij de zeebodem naar omhoog wordt geduwd. Dat is ook vannacht gebeurd: de zeebodem is 5 meter omhoog gekomen over een afstand van enkele honderden kilometers.
Wanneer de zeebodem naar omhoog komt, zet dat de watermassa erboven in beweging. Die deint uit naar alle kanten, en dat veroorzaakt de golven van een tsunami. Die golven razen vervolgens over het oceaanoppervlak, om en over eilanden heen, tot ze op de kust botsen.
De meeste tsunami's ontstaan in de Stille Oceaan, in het bijzonder voor de kusten van Japan en Indonesië. Dat komt door de zogenoemde Ring van Vuur rond het bekken van de Stille Oceaan. Dat is een breuklijn waar aardplaten over en onder elkaar heen schuiven en zo aardbevingen veroorzaken.
Tsunami's kunnen ook ontstaan door andere oorzaken, bijvoorbeeld een aardverschuiving aan de kust, vulkanische activiteit op de zeebodem, zware stormen of een meteorietinslag. Dat gebeurt minder vaak, en de gevolgen zijn meestal minder ernstig.
Een tsunami is meer dan zomaar een vloedgolf
Een tsunami is eigenlijk een reeks van golven die elkaar opvolgen. De eerste is zelden de hoogste. Tsunami-golven zijn meestal kleiner dan 3 meter, maar er zijn ook golven gemeten van wel 30 meter hoog.
Er kan heel wat tijd tussen die verschillende golven zitten: van 10 minuten tot enkele uren. En ze kunnen tot enkele dagen na de oorspronkelijke aardbeving nog voorkomen.
Hoe komt het dat die golven maar blijven komen, ook wanneer de zeebodem niet meer beeft? "Heb je wel eens een steen in een vijver gegooid, en gezien hoe lang dat blijft nazinderen? Wel, op dezelfde manier gaan tsunamigolven de wereld rond", legt Manuel Sintubin uit, professor Geodynamiek aan de KU Leuven. "Alle oceanen zijn met elkaar verbonden."
"Die primaire golven botsen op de kusten. Dat verstoort de normale gang van zaken in het oceaanbekken. Hoewel dat op dat moment niet echt iets meer te maken heeft met de opheffing van de zeebodem die de tsunami in gang zette, kan het heel lang duren voor al die vrijgekomen energie weer weg is."
Het is gemakkelijk te voorspellen waar en wanneer een tsunami aan land komt
Een tsunamigolf reist over de volle oceaan met een snelheid van zo'n 700 à 800 kilometer per uur, zeg maar vliegtuigsnelheid. Daardoor kan vrij eenvoudig berekend worden wanneer een tsunami op de kust zal botsen, zodra monitoringssystemen een seismische schok vaststellen op de zeebodem.
Als het beeft voor de Russische kust, moet je rekenen op zo'n 7 à 8 uur voor de golven de westkust van de Verenigde Staten bereiken. Een zeebeving voor de kust van Chili zal er dan weer 13 uur over doen om Californië te bereiken.
Maar de schade is veel moeilijker te voorspellen
Weten wanneer en waar een tsunami aan land komt, is één ding. De schade voorspellen, is veel moeilijker.
Dat komt doordat heel wat factoren meespelen. Eerst en vooral is er natuurlijk de grootte van de tsunami zelf. Die hangt in de eerste plaats af van de kracht van de zeebeving, de omvang en de diepte. Een tsunami die ontstaat op volle zee, zal meer water in beweging zetten dan eentje vlak voor de kust.
Daarnaast speelt ook het weer mee.
De schade die een tsunami uiteindelijk veroorzaakt, hangt ook af van de plek waar hij aan land komt. De vorm van de zeebodem en de topografie van de kust kunnen de schade beperken of net vergroten. Koraalriffen of eilandjes voor de kust, een steile of net vlakke kustlijn, inhammen, baaien, riviermondingen, en zelfs de hoek waarin de golven aan land komen...
Het is een ingewikkeld spel van factoren die allemaal hun rol spelen. Daardoor kan één en dezelfde tsunami op de ene plek bijna onopgemerkt aan land komen, en enkele kilometers verderop verwoestend uithalen. Vaak zijn het trouwens niet eens de aanrollende golven die de meeste schade veroorzaken, maar het terugstromende water achteraf.
En ook naschokken kunnen nog erg lang doorwerken
Een tsunami kan dus nog dagenlang na een zeebeving golven veroorzaken. Na een aardbeving van de kracht van die van vannacht, met een magnitude van 8.8, kunnen zich zelfs nog jarenlang naschokken voordoen.
"Daar is een scheur ontstaan in de aardkorst met een lengte van 200 à 300 kilometer en met lokaal verplaatsingen tot wel 10 meter op het breukvlak. Daarrond is de spanningstoestand verstoord en dat moet zijn evenwicht terugvinden", legt Sintubin uit. "Wanneer die spanning ontlast wordt, krijg je naschokken."
Die naschokken kunnen nog erg krachtig zijn, in dit geval tot een magnitude van 7.8. Maar een tsunami zullen die niet meer veroorzaken. "Om de zeebodem te verplaatsen, zijn die te klein."
Niet alle tsunami's zijn dodelijk
Het Amerikaans Agentschap voor Meteorologie en Oceanografie NOAA heeft een tsunami-databank die teruggaat tot 2.000 jaar voor onze tijdrekening. Het heeft die samengesteld op basis van metingen maar ook berichtgeving, vermeldingen in verhalen of kunstwerken.
Die methode heeft natuurlijk limieten. Toch gaat het NOAA uit van 1.400 bevestigde tsunami's op die 4.000 jaar, waarvan er "slechts" 270 tsunami's dodelijke slachtoffers maakten. Die eisten samen wel minstens 554.000 levens. Dat is wellicht een stevige onderschatting, zegt het NOAA zelf, net omwille van de beperkingen van de methode.
Enkele van de dodelijkste tsunami's deden zich voor in onze recente geschiedenis. Zo eiste in 2004 een tsunami voor de kust van Indonesië 230.000 levens. En in 2011 kwamen er 20.000 Japanners om het leven. Beide zeebevingen waren nog krachtiger dan die van vannacht, allebei met een magnitude van 9.1.
