Geen geldige verblijfspapieren hebben en toch werken voor de overheid, Yassine en Hicham deden het allebei jarenlang. Via onderaannemers werkten ze voor overheidsbedrijven als Fedasil, Infrabel en De Lijn. "Ik poetste bijvoorbeeld toiletten in asielcentra", zegt Yassine. De overheidsbedrijven reageren dat ze hun onderaannemers op verschillende manieren controleren. Tegelijk vinden ze dat de onderaannemers zelf verantwoordelijk zijn voor hun personeel.
Yassine en Hicham werkten jarenlang in het zwart voor de overheid: "Heb zelf geen papieren, maar poetste wel in asielcentra"
In het kort:
Yassine en Hicham werkten jarenlang zonder geldige verblijfspapieren via onderaannemers voor overheidsbedrijven als Fedasil, Infrabel en De Lijn.
Ze kregen cash uitbetaald, vaak te laat en amper genoeg om mee te leven. Ze dienden klachten in bij de arbeidsinspectie voor achterstallig loon.
De overheidsbedrijven reageren dat ze hun onderaannemers op verschillende manieren controleren. Tegelijk vinden ze dat de onderaannemers zelf verantwoordelijk zijn.
"Het is heel zwaar", vertelt Yassine*. "En eigenlijk is dat al 18 jaar zo, zo lang ik hier ben." Sinds hij van Marokko illegaal naar België kwam in 2006, heeft hij verschillende jobs gehad, altijd in het zwart. Financieel komt hij er amper mee rond.
"Elke maand betaal ik ongeveer 800 euro huur, voor een kelderappartement zonder elektriciteit of water. Ik moet me gaan wassen in een café." Tegelijk probeert hij nog geld te sturen naar zijn familie in Marokko. "Ik leef verborgen, heb altijd schrik, maar ik heb geen andere keuze."
Bij de overheid
In 2009 raakt Yassine aan de praat met een man die hem werk aanbiedt. 'Le patron' belooft hem 7 euro per uur, cash betaald en zonder contract. Vakantie krijgt hij niet.
Het bedrijfje wordt via een structuur van onderaannemers ingehuurd door onder andere Fedasil. "Ik moest dus asielcentra poetsen. De toiletten, de douches, de cafetaria, de bureaus, de ramen, alles", vertelt Yassine.
Voor mij was er nooit een uitgestoken hand
Yassine, werkte in het zwart bij overheidsbedrijven
"Dat deed me wel pijn. Die mensen zitten in een gelijkaardige situatie als ik, maar zij hebben tenminste een plek om te verblijven", vindt hij. "Niemand heeft mij geholpen. Voor mij was er nooit zo’n uitgestoken hand."
Yassine werkt ook jarenlang bij Infrabel, opnieuw in onderaanneming. Hij filmde hoe hij de personeelstreinen en bureaus daar poetste.
Yassine laat zien hoe hij poetst voor Infrabel
Infrabel zegt zelf dat het "strikt toeziet op het respecteren van de wettelijke voorwaarden". Het voorziet daarvoor op verschillende manieren controles.
"De aannemer blijft te allen tijde verantwoordelijk voor de naleving van de wettelijke verplichtingen tegenover zijn onderaannemers." Als Infrabel onregelmatigheden vaststelt, neemt het naar eigen zeggen stappen "om dit te melden aan de sociale inspectie."
Ook Fedasil wijst enerzijds op de verantwoordelijkheid van de onderaannemers. Anderzijds "spreekt het voor zich dat Fedasil dergelijke situaties niet aanvaardt en zodra het hiervan op de hoogte wordt gesteld, de sancties zal treffen die wettelijk voorzien zijn alsook de Sociale Inspectie op de hoogte zal brengen", zegt de migratiedienst.
Verantwoordelijkheid van hoofdaannemer
In de privésector kunnen bedrijven verantwoordelijk worden gehouden voor zwartwerk bij hun onderaannemers. Bij de overheid is dat complexer. Experten arbeidsrecht zijn het oneens over hun aansprakelijkheid.
"Doordat het hier om overheidsbedrijven gaat, Infrabel en Fedasil, geldt de wet op overheidsopdrachten", zegt professor arbeidsrecht Alexander De Becker (UGent). "Daardoor kunnen zij niet aansprakelijk worden gesteld voor overtredingen bij hun onderaannemers."
Als de sociale inspectie binnenvalt bij deze overheidsbedrijven, kunnen zij weldegelijk aansprakelijk worden gesteld
Kris De Schutter, advocaat arbeidsrecht
Daar is Kris De Schutter, advocaat arbeidsrecht bij Loyens & Loeff, het niet mee eens. "Als de sociale inspectie binnenvalt bij deze overheidsbedrijven, kunnen zij wel degelijk aansprakelijk worden gesteld. Dat is bijvoorbeeld het geval als er te weinig loon is uitbetaald aan deze werknemers, of als er onvoldoende RSZ-bijdragen zijn betaald."
"Als drukkingsmiddel zal men dan vaak proberen aantonen dat de hoofdaannemer de werkelijke werkgever was, die rechtstreeks opdrachten gaf aan de werknemer", weet De Schutter. "We zien trouwens dat veel hoofdaannemers de tewerkstelling bij hun onderaannemers regelmatig controleren."
Klacht levert niets op
In de praktijk is het sowieso moeilijk om de hoofdaannemer verantwoordelijk te houden, ziet Fairwork Belgium, een organisatie die de werksituatie van mensen als Yassine probeert te verbeteren.
"Nochtans heb je in België recht op het minimumloon, recht op vakantie, op alle basisrechten, ook al werk je in de informele economie", zegt directeur Jan Knockaert.
In België heb je recht op vakantie en een minimumloon, ook al werk je in de informele economie
Jan Knockaert, directeur van Fairwork Belgium
Yassine dient bijvoorbeeld een klacht in bij de Arbeidsinspectie. Hij voegt daarbij niet alleen de video’s van het zwartwerk dat hij deed bij Infrabel en Fedasil. Hij filmde ook zijn werkgever die hem cash uitbetaalde. "Altijd te laat, trouwens", zegt Yassine daarover. Ondanks dat videomateriaal levert zijn klacht voorlopig niets op.
Yassine: "Elke maand werd ik cash uitbetaald"
Geen losstaand geval
Yassine is geen alleenstaand geval. Onze redactie spreekt ook met Hicham. Hij komt in 2010 uit Marokko naar België. Zijn ervaring als chauffeur in zijn thuisland levert hem hier een job op bij een transportbedrijf.
"De meeste dagen moest ik om 6 uur 's ochtends in m'n bus zitten", zegt Hicham. "Ik deed mijn ritten, voor scholen, met leerlingen naar het zwembad, tot 6 uur of 7 uur 's avonds." Hij kan tussen de 40 en 50 euro per dag verdienen, cash uitbetaald.
Hicham doet geregeld ritten voor leerlingen uit het buitengewoon onderwijs in opdracht van De Lijn. "Mijn baas was daar onderaannemer", zegt hij. "Vaak moest ik leerlingen ophalen, naar school brengen en ze ‘s avonds terugbrengen."
Fairwork Belgium ziet hoe wijdverspreid zwartwerk is. "We zien mensen zonder geldig verblijf in elke sector werken. In de bouwsector, bij de bakker, als buschauffeur of schoonmaker. En af en toe is dat inderdaad ook in onderaanneming van de overheid", zegt directeur Jan Knockaert.
De Lijn bevestigt dat het private onderaannemers inzet voor het leerlingenvervoer. "De onderaannemers zijn vanzelfsprekend verantwoordelijk voor de aanwerving en tewerkstelling van hun personeel", zegt de vervoersmaatschappij.
Loze beloftes
De werkgever van Hicham belooft dat hij op termijn een arbeidsvergunning zal kunnen krijgen. Loze beloftes, beseft Hicham te laat.
"Op een gegeven moment moest ik mensen vervoeren van de luchthaven naar de NAVO-site in Evere", vertelt hij. "Pas na een aantal dagen had ik door dat ik belangrijke mensen moest vervoeren, zoals staatssecretarissen en ministers."
"Ik dacht dat ik met zo'n job mettertijd wel een arbeidsvergunning zou kunnen krijgen. Maar dat was verkeerd gedacht. Welk werk je hier ook doet: als het 'neen' is, is het 'neen'."
Welk werk je hier ook doet: als het 'neen' is, is het 'neen'
Hicham, werkte in het zwart bij De Lijn
Hicham dient, net als Yassine, een klacht in bij de arbeidsinspectie tegen zijn werkgever. Hij hoopt daarmee nog een deel van zijn loon te recupereren dat niet werd uitbetaald. Eind deze zomer verwacht hij uitspraak in zijn zaak.
Het transportbedrijf werd in 2020 in eerste aanleg al veroordeeld voor meer dan 20 inbreuken. Het gaat onder meer over de tewerkstelling van 9 buitenlandse werknemers zonder verblijfsvergunning. Daarnaast betaalde het bedrijf geen socialezekerheidsbijdrage voor 98 werknemers. Het transportbedrijf ging in beroep, maar de redactie heeft geen zicht op die uitspraak.
Niet enkel bij overheid
Hicham en Yassine werkten niet enkel voor de overheid. Zo gaat Yassine ook poetsen bij Delhaize en Carrefour, opnieuw via onderaanneming. "Eén dag daar zal ik nooit vergeten, ik werkte toen bij Delhaize", vertelt Yassine. "Ik had een operatie ondergaan, maar de wond was nog niet genezen en ik begon te bloeden."
"De winkel liep toen vol met mensen. Je weet hoe druk het daar kan zijn. Ik heb me toen verborgen en heb de wond bedekt met een zakdoek. Toen ben ik vertrokken", zegt hij. "De dokter zei dat ik beter even niet zou werken. Maar wat moest ik doen? Ik heb het geld nodig. Zo is het leven hier dus."
Delhaize benadrukt dat het "te allen tijde de sociale wetgeving voor haar eigen tewerkstelling respecteert". "We eisen van onze aannemers en onderaannemers dezelfde houding."
Carrefour sluit zich daarbij aan. "We verwachten van al onze leveranciers dat zij de Belgische wetgeving strikt naleven, inclusief de regels rond arbeidsrecht en tewerkstelling."
Tegelijk toont het bedrijf begrip. "Dit zijn complexe situaties en wij kunnen het menselijke aspect ervan begrijpen."
Hoeveel mensen exact in het zwart werken of hier werken zonder geldige verblijfspapieren, is moeilijk in te schatten. De Oostenrijkse econoom Friedrich Schneider is gespecialiseerd in het inschatten van de omvang van die informele economie. Voor België schat Schneider de waarde ervan op 106,7 miljard euro, of 17,4 procent van het bbp in 2024.
Eigen keuze?
Wie als arbeidsmigrant naar België wil komen, kan dat ook op een legale manier doen. Ook voor bepaalde knelpuntberoepen, zoals schoonmaakhulp of buschauffeur. De werkgever in België moet daarvoor een vergunning aanvragen, wanneer de arbeidsmigrant nog in het land van herkomst is. In dit geval dus Marokko.
Wisten Yassine en Hicham dan niet dat ze hier in een circuit zouden terechtkomen van zwartwerk, met het risico op uitbuiting? "Als ik had geweten hoe mijn situatie hier zou zijn, zou ik niet gebleven zijn", zegt Yassine. "En vanuit Marokko kende ik niemand die me hier wilde tewerkstellen."
Niemand kiest ervoor om zo in de anonimiteit te belanden
Hicham
Het geld dat hij naar zijn familie stuurt, is voor Yassine een belangrijke reden om in België te blijven, ondanks zijn situatie. "Ik heb hier nooit problemen veroorzaakt. En ik ben het leven hier nu gewoon."
Eenzelfde geluid bij Hicham: "Er is niemand die er bewust voor kiest om in de anonimiteit te belanden, altijd in het zwart te moeten werken, altijd schrik te hebben voor controles. Dat is onmogelijk", zegt hij.
Yassine is niet de echte naam van de getuige. Zijn echte naam is bekend bij de redactie.
Lees hier de uitgebreide reactie van de verschillende (overheids)bedrijven
Infrabel laat in een reactie weten dat ze niet op de hoogte waren dat er iemand zonder geldige verblijfspapieren aan de slag was. "Infrabel ziet strikt toe op het respecteren van de wettelijke voorwaarden eigen aan de wetgeving rond overheidsopdrachten", voegt de spoornetbeheerder toe.
"De aannemer blijft te allen tijde verantwoordelijk voor de naleving van de wettelijke verplichtingen tegenover zijn onderaannemers." Bovendien zegt Infrabel dat het "heel wat administratieve controles" voorziet.
Zo zouden bedrijven die voor de organisatie werken, een lijst met hun onderaannemers moeten voorleggen. Op die manier wil Infrabel de keten van onderaannemers beperken. Daarnaast zegt Infrabel dat het onder meer de uittreksels uit het strafregister van hun onderaannemers opvraagt. De bedrijven moeten ook in orde zijn met de registratie van hun buitenlandse werknemers bij de Rijksdienst voor Sociale Zekerheid (RSZ). De buitenlandse werknemers moeten correct uitbetaald worden en geschikte huisvesting hebben.
"Indien we onregelmatigheden vermoeden, dan worden hiervoor de nodige stappen genomen om dit te melden aan de sociale inspectie." Daarnaast neemt Infrabel, naar eigen zeggen, voor schoonmaakfirma's extra maatregelen, omdat de sector gevoeliger is voor sociale dumping.
Ook Fedasil zegt ze niet op de hoogte waren van de illegale tewerkstelling van Yassine. "Het is niet de taak van Fedasil om de administratieve situatie van het personeel van externe dienstverleners te controleren. Fedasil controleert wel of de prestaties daadwerkelijk en correct worden uitgevoerd."
"Als er bij de uitvoering van contracten met externe dienstverleners inbreuken of fraude worden vastgesteld, maakt Fedasil gebruik van de wettelijk voorziene sanctiemechanismen", zegt het agentschap.
"Daarnaast controleren we, zoals bij elke overheidsopdracht, de fiscale, sociale en btw-attesten. Als er sociale schulden worden vastgesteld bij de onderaannemer, vragen we meer informatie aan de RSZ."
De Lijn vervolgens bevestigt dat het voor het leerlingenvervoer beroep doet op private onderaannemers. Maar ook zij wijzen op de verantwoordelijkheid van die onderaannemers.
"De onderaannemers zijn vanzelfsprekend verantwoordelijk voor de aanwerving en tewerkstelling van hun personeel. In de contracten van De Lijn met deze onderaannemers is vastgelegd dat zij de arbeidswetgeving en cao-bepalingen correct moeten toepassen."
"Om hierop toe te zien, werkt De Lijn sinds 2016 samen met een erkend keuringsorgaan dat toeziet op de correcte toepassing van de arbeidsvoorwaarden. Signalen over mogelijke misstanden worden steeds ernstig genomen en verder onderzocht."
Carrefour reageert dat ze "van al hun leveranciers verwachten dat zij de Belgische wetgeving strikt naleven, inclusief de regels rond arbeidsrecht en tewerkstelling." Het bedrijf laat ook weten dat ze geen beroep hebben gedaan op de onderaanneming waarvoor Yassine werkte. Mogelijk deed een winkel in franchise dat wel "zonder op de hoogte te zijn van de situatie."
"Dit zijn complexe situaties en wij kunnen het menselijke aspect ervan begrijpen", zegt Carrefour. "Sommige mensen willen werken in afwachting van hun regularisatie, wat vaak essentieel is voor hen en kan helpen voorkomen dat ze in een nog kwetsbaardere situatie terechtkomen."
Delhaize laat tot slot weten dat ze "te allen tijde de sociale wetgeving voor haar eigen tewerkstelling respecteert". "We eisen van onze aannemers en onderaannemers dezelfde houding."
