De Amerikaanse minister van Defensie Pete Hegseth herhaalt dat de nucleaire site van Fordo "volledig is vernield". Ook de Amerikaanse legerchef spreekt over een succes. "Iedere bom is geland op de plek waar ze moest landen." De afgelopen dagen is er bijzonder veel onduidelijkheid over de schade aan de Fordo-site na de Amerikaanse aanvallen afgelopen zondag. Dat er schade is, lijkt niemand te betwijfelen. Maar hoe groot die écht is, "dat zullen we misschien nooit weten", zeggen experts.
Van "niets bereikt" tot "volledig vernield": veel twijfels en onduidelijkheid, maar wat weten we over schade aan de Iraanse nucleaire site van Fordo?
Jarno Treuttens
Gepubliceerd:
In het kort:
Door de Amerikaanse aanval op de Iraanse nucleaire site van Fordo is volgens de VS de site "volledige vernieling", maar Iran ontkent. "De VS heeft de nucleaire sites geraakt, maar heeft daar niet veel mee bereikt", zegt de Iraanse Opperste Leider.
Het Internationaal Atoomenergieagentschap (IAEA) zegt dat de centrifuges in Fordo niet meer werken op basis van de satellietbeelden. Expert inlichtingendiensten Kenneth Lasoen zegt dat die beelden onvoldoende zijn om conclusies te trekken.
Er is ook veel onduidelijkheid of er verrijkt uranium uit Fordo is verplaatst. Iran zegt van wel, de VS ontkent opnieuw. De schade voor het nucleair programma wordt geschat op "enkele maanden" tot "tien jaar".
Tijdens een persconferentie herhaalt de Amerikaanse minister van Defensie Pete Hegseth dat de nucleaire site van Fordo "volledig is vernield, verwoest, met de grond gelijk gemaakt. Hoe je het ook wilt noemen."
De persconferentie komt er nadat er in Amerikaanse media een rapport van de inlichtingendienst van het ministerie van Defensie was gelekt waarin werd gesteld dat Fordo niet vernield was. Het lek was dik tegen de zin van Hegseth en president Trump.
"Ik heb dat rapport gelezen. Het zegt zelf dat het gaat om een voorlopig resultaat, het gaat uit van verschillende veronderstellingen. Maar het erkent wel dat er zware schade is", aldus Hegseth.
Aanval is 15 jaar lang voorbereid
Het Amerikaanse hoofd van de Joint Chiefs of Staff - zeg maar de legertop - Dan Caine geeft meer uitleg over de missie van afgelopen weekend. Hij zegt dat er een agentschap al "15 jaar lang" de Fordo-site onderzocht.
"Iedere bunkerbom is geland op de exacte plek waar ze moesten landen tijdens de aanval op Fordo." Caine wil niet zeggen dat met de aanval de site is vernield.
Hoofd inlichtingendiensten spreken over "zware schade"
De verklaringen van Hegseth en Caine zijn de zoveelste van vandaag. Eerder hebben 2 hoofden van de Amerikaanse inlichtingendiensten een verklaring gegeven. CIA-directeur John Ratcliffe zegt dat "een hoeveelheid geloofwaardige inlichtingen erop wijst dat het nucleaire programma van Iran zwaar beschadigd is".
Volgens datzelfde bericht zou het jaren duren om dat programma opnieuw op te bouwen. Ratcliffe spreekt niet specifiek over de site van Fordo. Hij heeft het over "belangrijke nucleaire faciliteiten".
Ratcliffe wordt bijgestaan door Tulsi Gabbard, het hoofd van de nationale inlichtingendienst. Zij postte gisteren dat "nieuwe inlichtingen" bevestigen dat de Iraanse nucleaire faciliteiten "vernietigd" waren. Bewijzen daarvoor geeft ze niet. Belangrijke opmerking: zowel Ratcliffe als Gabbard zijn vertrouwelingen van Trump.
Rafael Grossi, de topman van het Internationaal Atoomenergieagentschap (IAEA), zegt nu ook dat de nucleaire site van Fordo niet meer werkt. Volgens Grossi zijn de centrifuges, die nodig zijn om hoogverrijkt uranium te verkrijgen, niet bestand tegen de kracht van de Amerikaanse bunkerbommen. Grossi maakt die analyse op basis van de satellietbeelden van Fordo.
Iran geeft verschillende verklaringen
Klopt niet, zegt de Iraanse Opperste Leider ayatollah Ali Khamenei in een videoboodschap. Volgens hem heeft de "VS niets bereikt met deze oorlog". "De VS heeft de nucleaire sites geraakt, maar heeft daar niet veel mee bereikt." Volgens de Iraanse leider heeft Trump het succes van de aanval "overdreven".
De VS heeft de nucleaire sites geraakt, maar heeft daar niet veel mee bereikt
Iraanse Opperste Leider Ali Khamenei
Een vreemde verklaring, want het Iraanse ministerie van Buitenlandse Zaken zei eerder nog dat "de Amerikaanse aanvallen van zondag zware schade hebben toegebracht aan de Iraanse nucleaire installaties". Daarvoor sprak het ministerie nog over "beperkte schade".
Wie moeten we geloven?
"Voorlopig niemand", zegt Niels van Willigen, professor Internationale Betrekkingen en kernwapenexpert aan de Universiteit van Leiden. "Iran minimaliseert de schade om hun eergevoel hoog te houden, ook ten opzichte van de bevolking."
"Misschien heeft de VS nu meer informatie, maar het is wel duidelijk dat er schade is. Dat zegt het IAEA ook", aldus Van Willigen. "De kans is klein dat we ooit zullen weten hoe groot de schade is, want Iran zegt dat het geen inspecteurs van het IAEA wil toelaten."
Wat weten we over Fordo?
De afgelopen dagen veel tegenstrijdige berichten
Verschillende tegenstrijdige verklaringen dus, en zo zijn er al ettelijke geweest de afgelopen dagen. Te beginnen bij niemand minder dan Donald Trump zelf. Bij de aankondiging van de Amerikaanse aanvallen afgelopen zondag zei hij het volgende: "De belangrijkste nucleaire verrijkingsinstallaties van Iran zijn volledig vernield."
Diezelfde dag is de Amerikaanse generaal Dan Caine heel wat voorzichtiger. De analyses lopen nog, zei hij, maar "de eerste inschattingen leren ons dat alle 3 sites extreme schade hebben opgelopen".
Kraters op satellietbeelden
Het is dan geduldig wachten op de eerste satellietbeelden. Die volgen een uur of 2 later en tonen 6 kraters. Een vergelijking met een beeld van 3 dagen eerder toont aan dat die kraters er toen nog niet waren. Dit beeld zou dus al aantonen dat er effectief kraters zijn door de bunkerbommen die de VS heeft gedropt.
De Amerikaanse aanval in een notendop
In nacht van zaterdag 21 juni op zondag 22 juni heeft de VS een aanval uitgevoerd op 3 nucleaire sites van Iran: Natanz, Isfahan en Fordo.
7 B2-bommenwerpers droppen bunkerbommen. Die bommen kunnen doelwitten tot 60 meter onder de grond raken. Die nacht zijn 14 bommen - die elk zo'n 13 ton wegen - ingezet. Het is de eerste keer dat die bommen worden gebruikt in een militaire operatie.
Twijfels en onduidelijkheid
Zondagavond is Rafael Grossi, de topman van het IAEA, aan het woord. "Op dit moment kan niemand inschatten hoe groot de ondergrondse schade is aan de nucleaire site van Fordo in Iran", klinkt het.
Ook Israël heeft na de aanval van de VS nog aanvallen uitgevoerd op Fordo. Het Israëlische leger meldt nadien dat de wegen rond de nucleaire site zijn geraakt. Opnieuw is het niet duidelijk hoe groot de schade is van die aanval en of het zo onmogelijk is om tot de site te geraken.
Nadien sijpelen er meer berichten binnen dat de effectiviteit van de Amerikaanse aanvallen toch beperkt was. De Amerikaanse zender CNN meldt op basis van 3 bronnen dat de belangrijkste kernonderdelen van het Iraanse nucleaire programma niet beschadigd zijn geraakt. Karoline Leavitt, woordvoerster van het Witte Huis ontkent met klem: "Deze vermeende inschatting is ronduit onjuist."
Wat is er nodig om tot de juiste inlichtingen te bekomen?
"Satellietbeelden zijn niet voldoende om tot een conclusie te komen", zegt Kenneth Lasoen, professor Inlichtingendiensten van de UAntwerpen en lector aan het Kenniscentrum Security Intelligence aan VRT NWS. "Je hebt verschillende methoden voor het vergaren, onder meer mensen op het terrein die met eigen ogen zien wat er is gebeurd. Maar volgens mijn contacten laat de CIA op dat vlak de afgelopen jaren wat te wensen over."
"Er zijn ook geavanceerde technieken met metingen met sensoren - een heel dure en geheimzinnige methode - die ook meer informatie kunnen vertellen." Al denkt professor Lasoen dat de VS niet het achterste van hun tong zullen laten zien. "Het antwoord van de VS spreekt boekdelen. Ze tonen aan dat ze wel weten dat de site is vernield, maar zeggen niet hoe. De vijand kijkt ook mee", aldus Lasoen.
Sites zijn "niet verwoest"
Dan komt er plots een eerste Amerikaans inlichtingenrapport van het . Volgens dat rapport zouden de nucleaire sites "niet verwoest" zijn, maar zou het nucleaire programma slechts enkele maanden vertraging hebben opgelopen. Zowel CNN, als The New York Times, Washington Post en het persagentschap AP spreken met bronnen die bekend zijn met het rapport.
Een reactie van Trump blijft niet lang uit. "CNN heeft samen met de falende New York Times de handen in elkaar geslagen in een poging om een van de meest succesvolle militaire aanvallen in de geschiedenis te ondermijnen", schrijft Trump op zijn kanaal Truth Social. "De nucleaire sites in Iran zijn volledig verwoest."
Het lek van het rapport krijgt nog een staartje. De Amerikaanse minister van Defensie Pete Hegseth meldt dat de Amerikaanse veiligheidsdienst FBI een onderzoek opent. "We zijn bezig met een onderzoek, omdat die informatie voor interne doeleinden was", aldus Hegseth.
Trump is zelf niet meer zeker
Maar dan zaait Trump zelf ook twijfel. Op de NAVO-top gisteren in Den Haag zei hij dat "de inlichtingen zeer onduidelijk" waren. "De inlichtingendienst zegt dat we het niet weten. Het kan heel ernstig geweest zijn, dat is wat ze denken."
Later op de dag zegt hij dat het Iraanse nucleaire programma "tien jaar" vooruitgang is verloren. Dat is natuurlijk iets anders dan "volledig vernield" zoals hij meteen na de aanval had beweerd.
De schade aan het nucleaire programma
Niet alleen over de schade aan de nucleaire faciliteiten zijn er twijfels, ook over de impact ervan op het nucleaire programma van Iran. Zoals eerder gezegd, spreken verschillende autoriteiten over een setback van "enkele maanden" tot "10 jaar".
Enkele satellietbeelden tonen een colonne van 16 trucks, 3 dagen voor de aanval. Dat zou erop kunnen duiden dat het verrijkte uranium al werd verplaatst.
Iran zegt dat het 400 kilogram verrijkt uranium heeft weggehaald uit de nucleaire sites vóór de aanvallen van de Verenigde Staten vorig weekend. Ook dat stond in het eerste rapport van de Amerikaanse inlichtingendienst dat werd gelekt in de pers.
De vraag is vooral: waar is het hoogverrijkte uranium naartoe? Verrijkt uranium kan gebruikt worden als brandstof voor energiecentrales, maar ook om kernwapens te maken.
"Iran had extra maatregelen genomen om zijn voorraad verrijkt uranium te beschermen tegen aanvallen van Israël en de Verenigde Staten", zei Rafael Grossi, de topman van het IAEA.
Ook dat wordt opnieuw ontkend door Hegseth en Trump. "We zijn niet op de hoogte van inlichtingen dat hoogverrijkt uranium door Iran werd verplaatst voor de aanvallen", zegt Hegseth. "Er is niets uit de faciliteiten gehaald", zegt Trump dan weer.
Het Internationaal Atoomenergieagentschap zegt dat het "het zicht heeft verloren op dit materiaal op het moment dat het conflict begon". Dat zei Grossi aan France 2 . "Maar ik wil niet de indruk wekken dat het verloren is gegaan of verborgen is."
Het is onzeker of het agentschap ooit nog inzage zal krijgen in het nucleaire programma van Iran. Het regime wil de samenwerking stopzetten, maar "Irans samenwerking met ons is geen gunst. Het is een wettelijke verplichting, zolang Iran het Non-proliferatieverdrag blijft ondertekenen."
Hoe snel zou Iran zijn nucleair programma kunnen voortzetten?
"Er zal in ieder geval vertraging zijn, want er zullen veel centrifuges beschadigd zijn geraakt of vernietigd", zegt kernwapenexpert prof. Niels van Willigen. "Die zijn nodig om het uranium nog verder te verrijken, want het zat nu op 60 procent. Er is 90 procent nodig om een kernwapen te bouwen."
Van Willigen zegt wel dat "we er dan vanuit gaan dat er geen geheime locatie is met andere centrifuges". "Als dat uranium is weggehaald en er is een andere locatie om er verder aan te werken, dan kan dit conflict wel eens de druppel zijn geweest voor het Iraanse regime om echt een atoomwapen te bouwen."
