Vervuiling West-Vlaamse waterwingebieden: De Watergroep vraagt plaatselijk verbod op schimmelbestrijder als vervanging mogelijk is

In december vorig jaar bleek dat er te veel resten van schimmelbestrijders zitten in het water waar drinkwater van gemaakt wordt voor zo'n 636.000 West-Vlamingen. De Watergroep mat op 4 plekken overschrijdingen van de Europese norm voor 1,2,4-triazool: in de winningscentra De Blankaart, Dikkebus, Zillebeke en De Gavers.

Omdat een drinkwatertekort dreigde als De Watergroep de Europese norm zou moeten naleven, versoepelde Vlaams minister van Omgeving Jo Brouns (CD&V) de normen tijdelijk. De Watergroep kreeg de toestemming om 2 jaar lang drinkwater te winnen uit water dat tot 10 keer de Europese norm overschrijdt.

De minister deed dat op voorwaarde dat De Watergroep binnen de 3 maanden de bron van de vervuiling in kaart zou brengen en maatregelen zou voorstellen om de vervuiling terug te dringen. De Watergroep begon in februari met metingen en leverde het rapport volgens afspraak af op 20 maart.

Wanneer Brouns naar dat rapport gevraagd werd, bijvoorbeeld tijdens een debat in het Vlaams Parlement begin april , wees hij in de eerste plaats het bedrijf IFF Ieper aan als bron van de vervuiling. Daar werden inderdaad hoge concentraties 1,2,4-triazool in het lozingswater gemeten, die nadien via de Ieperlee terechtkwamen in het waterwinningsgebied De Blankaart.

Tijdens datzelfde debat verwees Brouns pas later en korter naar de landbouw, en stelde hij dat "ook de landbouwsector een verantwoordelijkheid heeft". "Wij nemen hen mee. Zij krijgen ook een aantal opdrachten mee om hun verantwoordelijkheid in het gebied te nemen ter bescherming van die drinkwaterbron", zo klonk het.

Uit het rapport, dat onze redactie kon inkijken, blijkt dat ook nodig. Ook pesticiden zijn wel degelijk een belangrijke bron van de vervuiling. De Watergroep spreekt van zowel "een diffuse verontreiniging, hoogstwaarschijnlijk afkomstig van fungicidegebruik in de landbouw, als van een puntverontreiniging afkomstig van één of meer lozingen."

Eerst die zogenaamde puntverontreiniging. Dat zijn de extreme piekwaarden tot 1 microgram per liter (10 keer de Europese norm) die in de Ieperlee werden gemeten. Die zijn effectief veroorzaakt door industriële lozingen in de waterloop, zoals die is vastgesteld bij IFF.

Het rapport noemt ook andere mogelijke bronnen. Er lozen immers verschillende andere bedrijven afvalwater in de Ieperlee. Het gaat om fabrieken die aardappelen, diepvriesgroenten, zuivel of vlees verwerken of produceren. En ook de rioolwaterzuiveringsinstallaties van Ieper, Woumen, Poperinge laten hun water erin afvloeien.

Alleen kan De Watergroep nu nog niet met zekerheid zeggen welke van die bedrijven daadwerkelijk bijdragen aan de triazolenvervuiling van de Ieperlee. Daarvoor zal De Watergroep dit jaar samen met de Vlaamse Milieumaatschappij metingen uitvoeren.

Over naar de landbouw. Die veroorzaakt volgens De Watergroep lagere concentraties, maar wel meer verspreide vervuiling. De drinkwatermaatschappij mat "een algemene aanwezigheid van 1,2,4-triazool in de waterlopen in alle onttrekkingsgebieden tussen 0,05 µg/l en 0,1 µg/l".

Waar komt die vervuiling dan vandaan? Het pesticide difenoconazool is wellicht de belangrijkste bron, zo berekende De Watergroep.

In de streek worden 8 stoffen gebruikt die triazolenverontreiniging kunnen veroorzaken, maar geen enkele wordt zo breed ingezet en laat zo veel reststoffen achter in de bodem als difenoconazool. 23 procent van de stof wordt bij het afbraakproces omgezet in triazolen, terwijl dat bij de andere stoffen maximaal 9 procent is.

Meer dan de helft van alle vastgestelde triazolenvervuiling lijkt veroorzaakt te zijn door difenoconazool.

Alleen al door die stof belandt potentieel 260 kilogram 1,2,4-triazool in de grond in de buurt De Blankaart, en nabij de Gavers zelfs 368 kilogram. En dat elk jaar opnieuw.

De Watergroep concludeert dat op basis van de zogenoemde metabolisatiegraad van de stof, de verkoopscijfers van de stof en de akkers in de regio.

Maar dat zijn de berekeningen die De Watergroep maakte. Het is dus een theoretische oefening.

De reële metingen die de drinkwatermaatschappij echter deed (en die we hierboven al vermeldden), zijn wellicht een stevige onderschatting, omdat ze in februari en maart gebeurden. En in de winter worden er nu eenmaal weinig pesticiden gebruikt.

"Difenoconazoolwordt vooral in de lente en vroege zomer gebruikt, en dan nog bij vochtig weer", legt Pieter Spanoghe uit, professor Gewasbescherming (Universiteit Gent) en verder niet betrokken bij het rapport. "Dan kunnen schimmelziekten zoals meeldauw en roest zich immers snel verspreiden."

"De voorbije periode was echter kurkdroog en zal weinig ziektedruk veroorzaakt hebben. Er wordt dan ook verwacht dat er minder difenoconazool gebruikt zal zijn."

Omdat difenoconazool zo'n grote rol speelt in de triazoolvervuiling, vraagt De Watergroep een verbod op de stof in de 4 getroffen waterwingebieden, weliswaar pas als alternatieven beschikbaar zouden blijken voor alle ziekten en teelten.

"Door het gebruik van deze actieve stof te verbieden in het onttrekkingsgebied, kan de fractie van fungiciden die gemetaboliseerd wordt naar 1,2,4-triazool sterk gereduceerd worden", argumenteert de drinkwatermaatschappij in het rapport.

"Wij vragen maatregelen aan de bron", zo licht Kathleen De Schepper van De Watergroep toe aan de telefoon. "Het is nu al zo dat we op bepaalde momenten soms geen water kunnen winnen omdat er te veel schadelijke stoffen in zitten."

Nu de zomers door de klimaatverandering steeds droger en warmer worden, wordt die kwestie nog prangender. "Dat gaat natuurlijk ruimer dan triazolen, het gaat over pesticiden in het algemeen. Maar hoe beter de kwaliteit van het water, hoe beter we bestand zijn tegen de klimaatverandering."

Difenoconazool is niet onomstreden. De Europese toelating voor de stof verloopt in maart 2026. Tegen dan moet de Europese Commissie beslissen of die nog langer gebruikt mag worden in de EU. Dat zal niet vanzelf gaan. Difenoconazool is immers een zogenaamde kandidaat voor vervanging omdat de stof hormoonverstorend en mogelijk kankerverwekkend is. Als er een alternatief voorhanden is, wordt de toelating ingetrokken.

Onderzoek zal moeten uitwijzen of er daadwerkelijk alternatieven bestaan, en hoe gemakkelijk het dus is om difenoconazool te verbieden. Door Europa, maar ook door Vlaanderen in de waterwingebieden van De Watergroep.

Het gaat immers over heel wat teelten. Difenoconazool, dat in ons land verkocht wordt onder de merknaam Geyser, is een zogenaamde breedspectrum schimmelbestrijder. Hij kan erg breed ingezet worden, van aardappelen en bieten over granen, koolzaad, allerlei soorten groenten, kruiden, fruit en fruitbomen tot sierplanten, gazons en bosbouw.

"Als we difenoconazool willen vervangen, dan is de kans groot dat we meer dan 1 ander product zullen moeten inzetten om het verlies te compenseren", zegt professor Spanoghe. "Dan is het telkens de vraag of we dan echt beter af zijn. De druk op ons drinkwater van die alternatieven kan hoger zijn", bijvoorbeeld omdat die alternatieven gemakkelijker zouden kunnen afspoelen tijdens regenbuien of vaker gebruikt moeten worden.

Spanoghe maakt de vergelijking met de anticonceptiepil. "Stel je voor dat je aan een dokter zou vragen of het haalbaar is om de pil van de markt te halen, omdat de werkzame stof ethinylestradiol (synthetische oestrogeen, red.) in het drinkwater te vinden is. Die geneesheer zou ook wel even in zijn haren krabben."

Voor minister Brouns, die naast Omgeving ook bevoegd is voor Landbouw, is het geen gemakkelijke afweging.

Bij zijn kabinet klinkt het dat de minister "zeker een gericht gebruiksverbod overweegt in de betrokken ontrekkingsgebieden." Maar daar kan pas sprake van zijn als er alternatieven beschikbaar zijn. "Pas dan komt er een gebruiksverbod in beeld." 

Nog volgens het kabinet heeft Brouns de betrokken diensten alvast de opdracht gegeven om een onderzoek te voeren naar mogelijke alternatieven.

Daarnaast heeft de minister de handhavingsdiensten de opdracht gegeven om prioritair te controleren in de winwatergebieden, moeten landbouwers de gewasbeschermingsmiddelen die ze gebruiken digitaal melden en wordt er werk gemaakt van vul- en spoelplaatsen voor landbouwers en loonwerkers.

Brouns zal ook samenzitten met de bevoegde Waalse en Franse ministers, want uit het rapport blijkt ook dat er heel wat vervuiling van over de (taal)grens naar West-Vlaanderen spoelt.

Toch is Mieke Schauvliege, Vlaams fractieleider voor Groen, niet overtuigd. Zij verwijt Brouns dat hij "selectief is met de waarheid", omdat hij ook in april nog vooral naar IFF Ieper bleef verwijzen.

Van Schauvliege mag het ook allemaal wat sneller gaan, en moet de vervuiling bij de bron aangepakt worden. "Het is onaanvaardbaar dat inwoners van West-Vlaanderen met versoepelde normen moeten leven, terwijl De Watergroep nu extra zuiveringsstappen moet installeren waarvan de kosten dreigen door te vloeien naar de gezinnen."

Het klopt dat de triazolenvervuiling De Watergroep op kosten jaagt. Er worden weliswaar nog geen extra zuiveringsinstallaties gepland omdat de drinkwatermaatschappij nog geen technieken kent waarmee de triazolen uit het drinkwater gehaald kunnen worden. Maar bijvoorbeeld alleen al de monitoring van triazolen door De Watergroep, die nog tot 2026 loopt, wordt begroot op 400.000 euro. 

"De minister kan en mag deze adviezen niet negeren. De gezondheid van ons drinkwater is alles, het zou waanzin zijn als de minister niet luistert naar de bezorgdheden van de drinkwatermaatschappij", besluit Schauvliege.