Zal Iran Amerikaanse aanval wreken of niet? 4 mogelijke scenario's over escalerend geweld in Midden-Oosten

Kort gezegd heeft Iran 2 mogelijke opties: het land kan kiezen om de Amerikaanse aanvallen te wreken, of het kan zich terughoudend opstellen en de situatie de-escaleren. 

Als Iran beslist om militair terug te slaan, dan kan het land dat doen met een raketaanval op Amerikaanse militaire basissen. Dat zegt Koert Debeuf, professor internationale politiek aan de VUB. "Vannacht zei Iran dat Amerikaans militair personeel en burgers niet meer veilig zijn", klinkt het.

Het zou niet de eerste keer zijn dat Iran zich op die manier wreekt. In januari 2020 deed het land dat ook als een reactie op de Amerikaanse aanval op het hoofd van de islamitische Revolutionaire Garde, wat in zijn dood resulteerde. Iran kondigde toen "een grote tegenreactie aan", maar die bleef uiteindelijk beperkt tot een kleinschalige raketaanval op Amerikaanse basissen met weinig schade en geen slachtoffers.

Toch lijkt de kans dat Iran de weg van militaire escalatie met de VS inslaat klein, zegt Debeuf. "Ik sluit het niet uit, maar ik denk niet dat Iran de oorlog met de VS wil escaleren. Het is wel mogelijk dat bepaalde milities in Irak dat wel doen, maar dan gaat het niet over een directe aanval van Iran." 

Maar de reactie hoeft niet noodzakelijk militair te zijn: Iran kan ook beslissen om economisch hard terug te slaan. De economie van het land mag dan wel gebukt gaan onder zware Amerikaanse sancties, Iran kan wel de Zeestraat van Hormuz, een belangrijke slagader voor de wereldeconomie, afsluiten. Dat zou een grote negatieve impact hebben op de wereldwijde economie.

Het Iraanse parlement heeft al aangekondigd dat het stappen zal ondernemen om de zeestraat af te sluiten, maar toch denkt Debeuf dat het niet zo ver zal komen.

"Volgens mij is het vooral een drukkingsmiddel", zegt hij. "Het is uiteindelijk Ayatollah Khamenei, de geestelijke leider van het land, die daarover zal beslissen, en niet het parlement. Maar het is wel een signaal waaruit moet blijken dat Iran wel iets kan doen. Toch kan ook die actie opnieuw een directe confrontatie met de VS uitlokken, wat de kans klein maakt dat Iran het effectief zal doen."

De kans bestaat wel dat de Houthi-rebellen in Jemen besluiten om Amerikaanse schepen in de Rode Zee opnieuw aan te vallen. Hoewel er in mei 2025 een soort 'staakt-het-vuren' is overeengekomen tussen de VS en de Houthi's, is dat scenario volgens analisten aannemelijker dan een volledige blokkade van de Straat van Hormuz. 

Iran mag dan wel een conflict met de Verenigde Staten uit de weg gaan, Debeuf denkt wel dat het land zijn aanvallen tegen Israël zal opschroeven. "Zowel op vlak van aantallen als op vlak van de zwaarte van de bommen", zegt hij. "Iran zal zich waarschijnlijk daarop richten."

De vraag is wel hoe zeer Iran zijn aanvallen op Israël nog kan opschroeven. Het escalerende geweld met Israël van de afgelopen week weegt nu al op de wapenvoorraden van het land. Harde cijfers zijn er niet, maar volgens schattingen heeft het Iraanse regime zo'n 2.000 raketten voorhanden. Daarvan zouden er de afgelopen week al tussen de 400 en 700 afgevuurd zijn.

De voorraden slinken dus snel, en daarmee verdwijnt ook de manier om zich te wreken en een geloofwaardige afschrikking te vormen. 

Iran beschikt over een van de grootste arsenalen met drones in het Midden-Oosten, met een bereik tot 2.000 kilometer, wat elk doelwit in Israël kan raken. Ze hebben de capaciteit om grote aantallen drones in te zetten om de Israëlische luchtverdediging te verzadigen, gevolgd door raketten.

Iran ondersteunt ook verschillende groeperingen in de regio, zoals Hezbollah en Hamas. Hoewel deze bondgenoten recentelijk erg verzwakt zijn door Israëlische aanvallen, kunnen ze nog steeds ingezet worden om aanvallen op Israël uit te voeren.

"Sommigen opperen dat Iran zich zal neerleggen en terug aan de onderhandelingstafel zal komen", zegt Debeuf. "Ik geloof dat niet. Als ze willen onderhandelen, hadden ze dat vorige week wel gedaan. Het zou Iran bovendien heel zwak laten lijken."

Na de aanvallen van afgelopen nacht zou Iran ook kunnen beslissen om hun nucleaire programma volledig stop te zetten, maar daarover bestaat onder analisten weinig eensgezindheid. 

"Niemand weet het", zegt Debeuf. "De eerste vraag is of er wel uranium aanwezig was op de plaatsen die werden bestookt. Men is daar nog altijd niet zeker over. De tweede vraag is of de Amerikaanse bommen, de zogenoemde bunker busters wel tot aan het hart van de reactor zijn geraakt. Ook dat weten we niet. De VS kan zeggen van wel, Iran kan beweren van niet."

We weten alleen dat er geen verhoogde radioactiviteit is vastgesteld rondom die sites, wat dus wellicht betekent dat er geen uranium is ontploft op de sites.

Volgens Matthew Kroenig, analist bij de denktank Atlantic Council, is de kans klein dat Iran zijn nucleaire programma zal heropbouwen bij totale vernietiging. "Hun programma is een rokende hoop puin", schrijft hij. "Waarmee zal Iran dat heropbouwen? Het regime heeft miljarden besteed en er jaren aan gewerkt, en het heeft enkel geleid tot een verwoestende oorlog en sancties. Als Iran het programma heropbouwt, zal de VS hen gewoon opnieuw treffen."