Congo en Rwanda sluiten voorlopig vredesakkoord onder goedkeurende oog van de VS: "Waarom vechten als je geld kan verdienen?"  

De spanningen tussen Congo en Rwanda laaiden de voorbije jaren opnieuw op door de nieuwe opmars van de M23-rebellengroep, die volgens de VN militaire steun krijgt van Rwanda. In januari nam M23 de steden Goma en Bukavu in, waardoor het Congolese gezag in het oosten zwaar onder druk kwam.

Eind april ondertekenden Congo en Rwanda al een gezamenlijke intentieverklaring, in aanwezigheid van de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio. Deze week volgde een voorlopig akkoord na 3 dagen overleg in Washington. De officiële ondertekening is gepland op 27 juni.

Het akkoord tussen Congo en Rwanda is naast een diplomatieke doorbraak ook de sleutel tot grootschalige economische samenwerking. De Verenigde Staten hebben hun bemiddeling niet zomaar aangeboden. Washington hoopt via het akkoord miljarden aan investeringen veilig te stellen in de Congolese mijnbouw.

Volgens VRT NWS-journalist en Congo-kenner Katrien Vanderschoot heeft het akkoord een duidelijke economische insteek. "De Amerikanen willen die mineralen hebben, ze willen China inhalen. Ze drukken de landen op het hart: ‘Waarom zou je vechten als je geld kan verdienen?’"

Congo heeft een grote industriële mijnregio, in het zuiden van het land. Daar spelen kobalt en koper de grote rol. In Noord- en Zuid-Kivu, in Oost-Congo, gaat het om coltan, tantalium en goud. Die liggen nu voor een groot stuk in gebieden die momenteel onder controle staan van M23. Om Amerikaanse bedrijven toegang te geven tot die rijkdommen, is stabiliteit nodig.

"Er zijn onderhandelingen geweest tussen de Congolese regering en de Amerikaanse omstreden beveiligingsfirma Blackwater. Als die de mijnen moeten bewaken, dan is dat niet zonder risico. Ze wordt omschreven als een tegenhanger van de Russische Wagner-militie", aldus Vanderschoot.

De inzet van private veiligheid en het uitschakelen van VN-waarneming zou een opvallende wending betekenen. De Amerikaanse strategie mikt volgens Vanderschoot op zo weinig mogelijk regels door een overheid, "gewoon zaken doen. Dat is al wat telt."

Voor de Congolese president Félix Tshisekedi komt het akkoord op een cruciaal moment. Door het verlies van de Oost-Congolese steden Goma en Bukavu raakte zijn autoriteit ernstig beschadigd. "Zijn positie was toch wel een beetje aan het wankelen de laatste tijd", zegt Vanderschoot. "Onlangs kwam daar dan ook nog eens Joseph Kabila op de proppen."

Kabila was tussen 2001 en 2018 de president van Congo. Hij leefde in Zuid-Afrika, maar heeft zich onlangs bij de rebellenbeweging M23 en vooral haar politieke vleugel Alliance Fleuve Congo aangesloten. AFC-leider Corneille Nangaa was een bondgenoot van Kabila tijdens zijn presidentschap. 

President Tshisekedi zal het akkoord verwelkomen als binnenlandse overwinning. Maar tegelijk wordt gespeculeerd over druk vanuit Washington: "Misschien hebben ze hem het mes op de keel gezet vanuit Washington: teken, of we laten iemand anders aan de macht komen."

Aan Rwandese zijde is de situatie ook delicaat. President Paul Kagame profileerde zich jarenlang als sterke leider, maar de oorlog maakt hem steeds minder populair in het Westen en drukt zwaar op de economie. "Hij is de man van de grote plannen voor zijn land: het WK wielrennen, een grote luchthaven om toeristen te lokken... Dat kost geld en de oorlog ook," zegt Vanderschoot. "Dus de vraag zal zijn: guerrillas of gorillas? Oorlog of economie."

Trump presenteert het akkoord als een win-win, maar volgens Vanderschoot is dat voor een groot deel een façade: "Trump handelt natuurlijk vanuit zijn ‘America First’-principe. Nu steekt hij het in een mooie verpakking en zegt: we zorgen voor vrede, we gaan investeren met Amerikaanse bedrijven en iedereen mag zijn graantje meepikken." 

Een van de grootste onzekerheden blijft de positie van M23. De rebellen controleren grote delen van Oost-Congo en hebben er inmiddels een eigen bestuur opgezet. Toch zijn ze niet betrokken bij het akkoord tussen Congo en Rwanda.

Volgens Vanderschoot kan dat problematisch zijn: "Het akkoord is boven hun hoofd gesloten en parallelle rechtstreekse gesprekken met de Congolese regering verlopen stroef." Of M23 zich er bij zal neerleggen, is dan ook hoogst onzeker. "Ze hebben in delen van Oost-Congo het Congolese bestuur al vervangen door hun eigen bestuur. Ik weet niet of ze zomaar de wapens zullen neerleggen en zich zullen vinden in de voorwaardelijke integratie, wat die ook moge betekenen. "

Daarnaast blijft het onduidelijk of Rwanda bereid is zijn militairen terug te trekken uit het grensgebied. In het akkoord zou een terugtrekking zijn opgenomen, maar Vanderschoot benadrukt: "Dat zou voor Kagame toch wel een knieval zijn."

Zelfs als M23 formeel wordt ontbonden, blijven er honderden andere groepen actief. Het valt dus af te wachten welke houding de rebellen en het Congolese en Rwandese leger zullen aannemen op het terrein, nadat het akkoord is ondertekend.

Hoewel het akkoord in Washington wordt voorgesteld als een historische doorbraak, blijven er veel vragen hangen. Zal het Congolese oosten effectief bevrijd worden van rebellengroepen? Hoe worden de mijnen beveiligd als de VN-vredesmacht MONUSCO zich terugtrekt? En wat met de oorlogsmisdaden en mensenrechtenschendingen van de voorbije jaren? Wat met de dieperliggende oorzaken van het conflict, zoals landbeheer, etnische spanningen en sociaal-politieke problemen? 

"Het is een conflict waar de gemiddelde Congolees in is opgegroeid," zegt Katrien Vanderschoot. "Het conflict is uitgemond in een humanitaire ramp en er zijn talloze oorlogsmisdaden gepleegd. De buitenwereld heeft het conflict jarenlang genegeerd en blijft dat nog steeds doen. Is er een commissie die zich daarover zal buigen of gaan ze dat allemaal onder de mat vegen?”, vraagt ze zich af. 

Voor de bevolking van Oost-Congo is een duurzame vrede alvast welkom. Zo'n 7 miljoen mensen zijn er op de vlucht voor het aanhoudende geweld.  Het vredesakkoord is geformuleerd zoals verschillende voorgaande akkoorden. Het is een stap in de goede richting, maar lijkt voorlopig nog op losse schroeven te staan.