Trump op grondstoffenjacht in Congo in de strijd tegen China

Even voor Donald Trump aan zijn tweede ambtstermijn begon, vroeg het magazine Defense One zich af welke strategie hij zou uitwerken voor de Afrikaanse landen, die hij tijdens zijn eerste ambtstermijn "shithole countries" had genoemd en waarvan hij zich erg afzijdig had gehouden. Net als zijn opvolger Biden overigens.

De journalisten voorspelden dat Trump radicaal zou reageren op nieuwe uitdagingen, zoals het jihadisme in West-Afrika, de komst van allerlei militaire huurlingenlegers zoals Wagner, en een pak nieuwe Afrikaanse militaire regimes.

Ook de concurrentie met Rusland en vooral China zou meer gaan spelen, onder meer om wapens te kunnen leveren, zelfs aan Afrikaanse junta-leiders, - tenzij ze de Russische of Chinese kant zouden kiezen. Tenslotte, en dat is interessant, zou Trump volgens Defense One wel eens de aanpak van Rusland kunnen gaan imiteren op het vlak van beveiliging, "in de stijl van een hernieuwde Blackwater-militie". Dat was een omstreden Amerikaanse privémilitie, vooral bekend van tijdens de oorlogen in Irak en Afghanistan.

Zulke privémilities zijn handig op verschillende vlakken: voor de beveiliging tegen terreurdreiging, voor de wapenleveringen én als pasmunt voor grondstoffen. Wat blijkt nu? Alle voorspellingen van het magazine komen uit. 

Vreemd toch, dat de Amerikanen nu pas opnieuw inzien hoe belangrijk Congo is als het op natuurlijke bodemrijkdommen aankomt. Zij hadden nochtans samen met België en Frankrijk al een hele voorgeschiedenis: het uranium voor de Amerikaanse atoombommen op Hiroshima en Nagasaki kwam uit de Shinkolobwe-mijn in Katanga. De Amerikanen hadden in volle Koude Oorlog dictator Mobutu Sese Seko als stroman. "Hij was een smeerlap, maar hij was onze smeerlap", zei CIA-baas Larry Devlin toen. 

Maar door de burgeroorlogen tussen 1997 en 2005 veranderde het koper- en kobaltgebied in Katanga, net als de Kivustreek met coltan, tin en goud, in een echte Far West. Staatsbedrijf Gécamines, ooit nog het vlaggenschip van Belgisch Congo, lag op apegapen door de instorting van de koperprijs. Maar de bodem zat nog vol met onontgonnen rijkdommen. Algauw rolden de Belgen, Amerikanen, Canadezen en Zuid-Afrikanen over elkaar heen.

President Joseph Kabila ging in zee met Glencore, met de omstreden Israëlische zakenman Dan Gertler, maar ook met China, dat al lang een langetermijnplan had, de zogenoemde Belt and Road, een combinatie van wegen, spoorlijnen en havens om tot diep in Afrika de kostbare grondstoffen te gaan ontginnen.

Kabila sloot in 2008 een megadeal met China: 6 miljard dollar investeringen in ruil voor riante mijnconcessies. De Chinezen brachten hun eigen personeel mee en de Congolese mijnarbeiders in Katanga waren de grote verliezers. Van de beloofde infrastructuurwerken, wegen en ziekenhuizen en scholen, kwam weinig terecht. 

Toen president Félix Tshisekedi voor het eerst aan de macht kwam, in 2018, probeerde die het geweer van schouder te veranderen. Hij pleitte voor een nieuwe 'mijncode', voor meer fiscale regels en eigen verwerking van de grondstoffen. Maar Tshisekedi is en blijft een twijfelaar, met een overheid waarin hij dan wel de Kabila-aanhangers heeft weggewerkt, maar die zelf wordt geplaagd door enorme corruptie.  

Andersom wippen ook de mogelijke investeerders van het ene been op het andere. Zo ondertekende de Europese Unie in oktober 2023 een 'Memorandum of Understanding' met Congo, om samen op een duurzame manier de grondstoffen in Congo te ontginnen in ruil voor vooral economische en sociale investeringen. 

Maar tot nog toe bleef die intentieverklaring dode letter. Bovendien sloot Europa ook een intentieverklaring met Rwanda over de ontginning van zijn coltan, terwijl dat coltan volgens de VN voor het grootste deel uit Congo is gesmokkeld. Sinds de opmars van de door Rwanda gesteunde rebellengroep M23 heeft Europa die deal met Rwanda opgeschort, maar Congo blijft verontwaardigd. 

Nu lijkt Tshisekedi steeds meer voor de Amerikanen te kiezen. Hij was dan ook onder enorme druk komen te staan om een mirakeloplossing te vinden. Want in het oosten was de opmars van de door Rwanda gesteunde M23-rebellen plots versneld, met de inname van eerst Goma en dan Bukavu, midden in het mijngebied vol coltan, tin en goud. De nieuwe politieke coalitie Alliance Fleuve Congo dreigde ermee ook nog op te trekken naar de grote industriële mijngebieden in Katanga en Lualaba. Dat zou een economische ramp betekenen.  

Meer nog, het had er steeds meer de schijn van dat de AFC/M23 de steun kreeg van Tshisekedi's grote rivaal Kabila, die opeens weer opdook na studies in Zuid-Afrika. Meer nog, er werd ook gefluisterd dat Kabila wel eens een politieke hand zou kunnen uitsteken naar een andere concurrent, Moïse Katumbi, die als vroegere gouverneur van Katanga de mijnindustrie maar al te goed kent. 

President Félix Tshisekedi stak dus zelf de hand uit naar de VS, tijdens de smadelijke afgang van het Congolese leger in het oosten en de daaropvolgende moeizame gesprekken tussen Congo en de M23, en Congo en Rwanda. Tshisekedi hoopte vooral dat de Verenigde Staten hem militair zouden bijspringen in ruil voor economische kansen in de mijnsector. Een Oekraïne-scenario zeg maar. 

Wat de Verenigde Staten intussen achter de schermen hebben gedaan is onduidelijk, en ook of zij dan wel in Angola of Qatar de vredesgesprekken hebben beïnvloed. Maar toch zijn er in het conflict, dat al 30 jaar aanhoudt, enkele opmerkelijke doorbraken geweest. De nieuwe gezant en vertrouweling van president Trump, Massad Boulos, speelt daarin een belangrijke rol. Hij is de schoonvader van de dochter van Trump. 

Is het een toeval dat eind maart, toen de geplande ontmoeting in Angola tussen Congo en de rebellen mislukte, er plots wél een direct gesprek plaatsvond tussen Tshisekedi en zijn Rwandese ambtgenoot Paul Kagame? Is het een toeval dat 3 Amerikaanse burgers werden vrijgelaten uit een Congolese gevangenis - beticht van medeplichtigheid aan de mislukte staatsgreep van 2023, net toen gezant Boulos in Kinshasa op bezoek kwam? Is het een toeval dat de VS opeens wél sancties afkondigden tegen de Rwandese diplomaat Kabarebe, en dat gezant Boulos het vertrek eiste van de M23 uit Congo?

En last but not least, is het een toeval dat vrijdag de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio samen met de Congolese en Rwandese ministers van buitenlandse Zaken in Washington aankondigde dat er tegen 2 mei een vredesakkoord zou komen in Oost-Congo?

Waarom willen de Amerikanen plots wél gaan investeren in Congo? President Trump weet niet eens "wat" het is en het enige Afrikaanse bezoek van de vorige president Joe Biden, was aan Angola, om de Lobito-spoorlijn opnieuw mee op te starten, een belangrijke aanvoerlijn naar de grondstoffengebieden in Congo én een alternatief voor de bestaande, Chinese toegangswegen aan de oostkant van Afrika.  

Het is de zakelijke neus van de nieuwe president Trump - of zijn adviseurs - die hem nog meer naar Congo lokt, ook al had hij er tot nog toe een grondige hekel aan of kan hij het nog steeds niet situeren. Congo, Rwanda, Oeganda, ... waar het ook ligt en wie er ook aan de macht is, dat kan hem weinig schelen, als het maar geld opbrengt.

Vandaar zijn grootse plannen om in een mum van tijd het 30 jaar oude conflict op te lossen en Amerikaanse privé-investeerders naar de regio te brengen. Een strategie die zonder twijfel nog actueler wordt nu Trump de handelsoorlog met China heeft doen escaleren.  

Waar de Europese Unie zich de voorbije jaren opwierp als de investeerder met de grote waarden rond mensenrechten, sociale werkomstandigheden en klimaat, "wij zijn anders dan China, dat niets geeft om de Congolezen zelf", gaat president Trump er met de grove borstel doorheen. Zo weinig mogelijk regels en overheid, gewoon zaken doen. Dat is al wat telt. Een boodschap die wellicht niet eens zo slecht valt in het kamp van de Congolese president Tshisekedi, dat zelf geen voorbeeld is van transparant en sociaal bestuur. 

Wie de voorbije jaren het conflict in Oost-Congo heeft gevolgd, weet dat het er niet alleen voor de plaatselijke bevolking, maar ook voor investeerders een zeer gevaarlijk gebied is. De VN-Vredesmacht Monusco is er op al die jaren niet in geslaagd om het geweld te stoppen tussen de strijdende partijen: honderden rebellengroepen, het Congolese leger, de patriottistische militie Wazalendo, het Rwandese én het Burundese en Oegandese leger.    

In die chaos hebben buitenlandse privémilities zich ook een stek veroverd, meestal in dienst van neokoloniale grootmachten. Huurlingenlegers zijn terug van nooit weggeweest in Congo en de rest van Afrika. De Russische Wagnermilitie is de meest bekende, ze heeft zonder scrupules moorden gepleegd, en krijgsheren en militaire junta's bijgesprongen in landen als Libië, Burkina Faso, de Centraal-Afrikaanse Republiek,... en dat alles om Rusland van grondstoffen als goud en diamant te voorzien.

In het oosten van Congo zijn de voorbije maanden ook Roemeense huurlingen gesignaleerd, onder leiding van Horatio Potra. Ze werkten semi-officieel als veiligheidspersoneel en militaire instructeurs. Erg sterk leken ze niet, ze werden al meteen met honderden gevangengenomen en via Rwanda huiswaarts gestuurd toen de M23-rebellen Goma innamen. 

Maar zoals ook al werd aangekondigd in het artikel van Defense One, "president Trump zou wel eens de Russen kunnen gaan imiteren en, naar het voorbeeld van Wagner, een eigen privébeveiligingsmilitie inschakelen, in de stijl van Blackwater". Daar duikt dan het puzzelstuk dat de hele grondstoffendeal tot een gewaagde en gevaarlijke onderneming maakt. Het puzzelstuk heet Erik Prince. 

De Amerikaanse regering wil tot nog toe niets kwijt over wat Erik Prince en de Congolese regering zouden hebben afgesproken. Maar als het klopt, dan vallen er veel puzzelstukken in elkaar. Vorige week nog kondigde het Witte Huis aan dat het de geldkraan wil toedraaien voor de VN-Vredesmissies. Het haalt mislukkingen aan in Mali, Libanon en Congo. De VS is nu de grootste donor, goed voor 27 procent van het budget.  De regering Trump had eerder ook al het mes gezet in USAID, de grootste donor in ontwikkelingssamenwerking. 

Als de VS een grondstoffendeal met Congo zou sluiten, en zelfs een vredesakkoord in de regio, zou dat dan wellicht betekenen dat de Amerikanen er met hun eigen privébedrijven en hun eigen privébewakingsbedrijven de grondstoffen in Congo willen gaan exploiteren. Zonder pottenkijkers. Zonder inmenging van de Verenigde Naties, zonder de betuttelende Europeanen en in harde concurrentie met Rusland en vooral China. 

Er blijven nog veel vragen onbeantwoord: de houding van China, de houding van Rwanda, de politieke maneuvers in Congo zelf. Maar zeker is dat dit scenario geen goed nieuws is voor de bevolking van Congo en voor de stabiliteit van de regio.  Het conflict in het oosten van Congo is diepgeworteld, met etnische en demografische motieven, een zwaar getraumatiseerde bevolking en een chaotisch bestuur. Een oplossing vergt tijd en overleg, geen arrogantie en opportunisme.