Al in de middeleeuwen werd bewust voor meer vrije tijd gekozen. Maar minder werkuren en minder economische bloei, betekende niet dat er automatisch moest worden ingeboet op welvaart. Dat zegt hoofddocent geschiedenis Maïka De Keyzer (KU Leuven). "Het verleden toont dat de 1-op-1-relatie tussen economische groei en een welvarend leven er niet altijd is geweest."
Minder uren kloppen en toch niet inboeten op welvaart? Ook eeuwen geleden werd daar al over nagedacht
Tweemaal per week duikt de podcast 'Het uur van de waarheid' in de wereld van onlinebedrog, desinformatie en misleiding. Ook dit onderwerp komt uit de podcast. Alle afleveringen vind je hier.
4/5e werken om meer tijd met je gezin door te brengen? Vandaag de dag wordt steeds meer nagedacht over een verkorte werkweek. Ook de 'degrowth'-beweging die negatief staat tegenover het ideaal van een constante economische groei, zit in de lift.
Dat alles klinkt modern, maar is het eigenlijk niet. De geschiedenis leert ons dat mensen er in bepaalde periodes al voor kozen om minder te werken. En daar moest de welvaart niet per se onder lijden, zegt hoofddocent geschiedenis Maïka De Keyzer in 'Het uur van de waarheid' op Radio 1.
Bewust minder uren kloppen
De 14e eeuw is een voorbeeld van zo'n tijdvak waarin minder gewerkt werd. Dat werd mede mogelijk gemaakt door de pest.
"In de middeleeuwen was er geen vrije maatschappij zoals we dat nu kennen. Je hing vaak vast aan je land en een bepaald ambacht", legt De Keyzer uit. "Maar door de pest kwam er een verschuiving. Er waren minder mensen op de arbeidsmarkt, waardoor je als arbeider in een betere onderhandelingspositie terechtkwam. Als je geen hoger loon of betere arbeidsomstandigheden kreeg, kon je vertrekken om ergens anders te werken."
"Het was een periode van kommer en kwel, maar het heeft ook gemaakt dat mensen meer konden verdienen. Je kon dus minder werken voor hetzelfde loon."
Luister naar hoofddocent geschiedenis Maïka De Keyzer in 'Het uur van de waarheid'
Dat dat ook werd gedaan, blijkt uit bronnen die weergeven wie waar en gedurende hoeveel dagen werkte. Er zijn documenten over de wateringen in Blankenberge die onthullen hoeveel de timmerlui er werkten. "Hoewel de lonen stegen vanaf 1360, kwamen ze toch minder werken. Daaruit kunnen we afleiden dat het echt een bewuste keuze was."
"We weten natuurlijk niet of die mensen dan in een hangmat gingen hangen en niets deden", benadrukt De Keyzer. "Het kan ook zijn dat ze stopten met werken voor een baas, en juist meer voor zichzelf of in het huishouden gingen doen."
Ook in de 17e en 18e eeuw was er een periode waarin lonen de hoogte in schoten. "Daar kon de elite van toen, de werkgevers dus, niet om lachen", zegt De Keyzer. Er heerste angst voor een economische terugslag en er werd neergekeken op de 'luie' arbeider.
Vertekend beeld
Het idee dat de afname of stagnatie van economische groei leidt tot het ineenstorten van de maatschappij, leeft nog steeds. Maar de geschiedenis geeft een genuanceerder beeld. "In de 14de eeuw na de Zwarte Dood, bijvoorbeeld, belandden niet alle landen in een crisis. Neem bijvoorbeeld De Lage Landen: het heeft de economie juist goed gedaan, zeker voor de gewone mensen."
"Ze hadden hogere lonen, konden beter eten en consumptiegoederen kopen, verkeerden in betere arbeidsomstandigheden… "
Van plattelandsregio's zoals de Kempen wordt vaak onterecht gedacht dat ze superarm waren
Ons huidige plaatje van historische welvaart en de link met een goed draaiende handelseconomie, klopt volgens De Keyzer ook niet. "Bij economische bloei wordt vaak gedacht aan de grootsteden en de gouden eeuw van Brugge of Antwerpen. Maar dat is volgens mij te beperkend. Van plattelandsregio's zoals de Kempen of de Ardennen wordt vaak gedacht dat ze niet mee konden draaien in de economische groei en commerciële trends. Puur op basis van de lonen en het vermogen, wordt al snel geconcludeerd dat die gebieden superarm zijn."
"Uit mijn onderzoek komt een totaal ander beeld naar voren. Daarin zijn ook andere aspecten van welvaart meegenomen, zoals opleidingsniveau en gezondheid. Plattelandsregio's scoren dan juist veel beter dan gedacht." Als je de gewone mensen uit de stad of het platteland vergelijkt, dan scoren die laatsten onder andere op het vlak van luxegoederen en zelfontwikkeling verrassend goed.
Dat vertekend beeld van economische welvaart in de stad tegenover het platteland, is te wijten aan de focus op de rijkste groepen en topelites in de steden. "Natuurlijk werden bijvoorbeeld Kempische boeren nooit zo rijk als de rijkste elite uit de stad. Maar de meerderheid van de mensen in de grote steden waren niet zó rijk."
Groei < welvaart?
"Een aantal economen hebben lang gedacht dat we altijd naar economische groei moesten streven om iedereen een welvarend leven te geven. Maar het verleden toont dat die 1-op-1-relatie er niet altijd is geweest. Zij pleiten nu voor een 'economie van het genoeg'. Een meer morele economie waarbij we streven naar een waardevol leven voor iedereen, zonder dat de focus ligt op extra consumptie en steeds meer goederen. Want dat maakt ons niet per se gelukkiger." zegt Maïka De Keyzer.
"Het verleden leert ons dat er al maatschappijen zijn geweest waarin mensen kozen om minder te werken. Ik heb al alle luxegoederen zonder dat ik me er dood voor moet werken, luidt de redenering."
