De degrowth-beweging kent een groeiende populariteit. Haar aanhangers willen af van economische groei omdat die de draagkracht van de planeet steeds verder overschrijdt. Maar het idee kent bijna evenveel interpretaties als het aanhangers heeft. En het heeft zijn voor- en tegenstanders, zowel onder economen als in de klimaatbeweging.
Maak kennis met "degrowth": oplossing voor klimaatcrisis voor de ene, economische zelfmoord volgens de andere
Vincent Merckx
Gepubliceerd:
Het was een, laat ons zeggen, bijzonder geanimeerd debat in "De afspraak", afgelopen dinsdag. Klimaatactiviste Anuna De Wever en filosoof Maarten Boudry kruisten er de degens over degrowth, of ontgroeien. De gemoederen liepen hoog op. Volgens De Wever moeten we wel ontgroeien als we de achteruitgang van de planeet willen stoppen. Boudry noemde het dan weer "het slechtst denkbare idee dat de klimaatbeweging de laatste jaren is overkomen". Vriendschappelijker zou de toon niet meer worden.
De aanleiding voor het debat was een driedaagse conferentie over ontgroeien die vorige week werd gehouden in het Europees Parlement in Brussel. Drie dagen lang luisterden meer dan 4.000 deelnemers (ter plekke en online) naar professoren, ministers, Europarlementariërs, activisten en CEO's. Onder hen ook Jason Hickel, de Britse antropoloog die met zijn boek "Minder is meer: hoe degrowth de wereld zal redden" zo'n beetje de bijbel van de beweging schreef. Toen hij vorige week in de Gentse Vooruit kwam spreken, werd hij er ontvangen als een rockster.
Allemaal "linkse Europeanen die de economie willen doen krimpen", smaalde het magazine The Economist. Elders vielen vergelijkingen met Oost-Duitsland en Sovjet-ideologieën. Maar wat betekent ontgroeien nu echt? Zou het ons doen verarmen? En is het eigenlijk een oplossing voor het klimaat?
Ontgroeien, wat houdt dat in?
In 1972 al stelde de Club van Rome vast dat er grenzen zijn aan de economische groei, en dat we de draagkracht van de planeet dreigden uit te putten door steeds meer goederen te produceren. Maar de wereldeconomie bleef onstuitbaar groeien. Alleen al tussen 1990 en 2010 verdubbelde het bnp (bruto nationaal product) van de wereld: het aantal producten en diensten dat de wereld samen produceert.
Die economische groei heeft een hoge tol voor het milieu. Het put de natuurlijke grondstoffen uit. En de groei wordt vandaag nog steeds voor een groot stuk aangedreven door fossiele brandstoffen. Daardoor blijft de wereldwijde uitstoot van broeikasgassen stijgen, terwijl we die zo snel mogelijk zouden moeten terugbrengen naar nul om de gevolgen van de klimaatverandering enigszins onder controle te houden.
Tegenstanders van ontgroeien wijzen erop dat groei leidt tot innovatie en investeringen, en dat heel wat (rijke) landen er de voorbije decennia in zijn geslaagd om te blijven groeien terwijl hun uitstoot van broeikasgassen daalde . De Verenigde Staten bijvoorbeeld, maar ook België. Toch besloot ons eigen Nationaal Planbureau in februari nog dat "de huidige ontwikkeling van ons land onhoudbaar is. Zonder verandering zullen toekomstige generaties over minder milieubronnen beschikken, wat een negatieve impact zal hebben op hun welzijn".
Daarom pleit de degrowth-beweging om groei als motor van de economie los te laten, en daarmee ook de fixatie op het bnp als kompas.
"Heel wat dingen die negatief zijn voor de samenleving kunnen het bnp doen stijgen", zegt Dirk Holemans van de denktank Oikos. "Als we morgen zouden beslissen om de volgende vijf jaar alle bossen te kappen en te verkopen, zou het vijf jaar goed gaan met ons bnp. Maar ons ecologisch kapitaal zouden we hebben opgegeten."
"Ik geloof heilig in de efficiëntie van de markten, maar er is te veel markt", vindt Hans Stegeman, hoofdeconoom bij Triodos Bank. "Onlangs zei een Antiliaanse visser op de Nederlandse televisie dat hij vroeger 40 kilogram vis per dag ving met zijn oude boot. Met zijn gloednieuwe en efficiëntere boot vangt hij nog maar 4 kilogram. Volgens de standaardeconomie doet die man alles zo goed mogelijk, maar door de schaal van onze economie is die zee gewoon overbevist. Dan werkt het niet meer."
Hoe doe je dat, het bnp loslaten?
Dat hangt af van aan welke degrowth-er je het vraagt. Sommigen vragen enkel dat er meer parameters worden gebruikt om het welslagen van een economie aan af te wegen, het maatschappelijk welzijn bijvoorbeeld. Maar er zijn evengoed stemmen die de economie actief willen doen krimpen.
Nog anderen willen daarnaast ook het hele internationale systeem herdenken, en zien alleen een oplossing als ook kolonialistische en paternalistische machtsstructuren ontmanteld worden. Zij wijzen op de link tussen de sterke groei van westerse economieën en de plundering van de natuurlijke rijkdommen in het globale zuiden.
Is degrowth dan iets anders dan groene groei?
Inderdaad. Het idee van groene groei gaat nog steeds uit van het traditionele model van een groeiende economie. Alleen wordt die groei dan aangevuurd door duurzaam geachte productie.
Zouden we dan niet allemaal verarmen als we ontgroeien?
"Ik gebruik zelf liever de term 'omgroei', omdat degrowth de illusie geeft dat alles moet krimpen", zegt Holemans. "Maar dat klopt niet."
Degrowthers pleiten er doorgaans niet voor dat alle landen evenveel zouden ontgroeien. Zij kijken vooral naar de rijksten. Dat kunnen de rijkste landen zijn of de rijkste individuen binnen een land. Opnieuw, het hangt ervan af aan wie je het vraagt. De Paris School of Economics berekende dat de rijkste 1 procent van de aardbewoners meer broeikasgassen produceert dan de armste 50 procent. Voor wie het zich zou afvragen: de Belgische middenklasse hoort niet bij die wereldwijde 1 procent.
Ga je er toch van uit dat die krimp vooral in het Westen zou moeten gebeuren, dan zou dat het globale zuiden meer ruimte geven om zich verder te ontwikkelen binnen de grenzen van de planeet. Zij zouden dus in verhouding meer broeikasgassen mogen uitstoten en grondstoffen verbruiken.
Aanhangers van degrowth willen doorgaans ook enkel sectoren inkrimpen die ze schadelijk vinden voor de maatschappij. Over welke sectoren het precies gaat, zou democratisch beslist moeten worden.
Het volk moet dat dus samen overeenkomen, bijvoorbeeld in een burgerraad. Toch heeft ook de degrowth-beweging zelf zo haar idee van wat we best kunnen missen. Privéjets bijvoorbeeld, cruises, SUV's, fossiele brandstoffen, fast fashion. Zulke luxegoederen met een grote voetafdruk verbieden, zou al een hele besparing van grondstoffen en broeikasgassen opleveren. (Wat we moeten doen als de meerderheid die luxegoederen toch wil houden, is minder duidelijk.)
Tegelijk zouden andere sectoren nog steeds kunnen groeien. "De transitie die we nodig hebben, is er een naar een duurzaam energiesysteem, mobiliteit en voedsel", zegt Hans Stegeman van Triodos Bank. Denk dan aan meer en beter openbaar vervoer, hernieuwbare energie, gezondheidszorg of gezond voedsel.
Maar ook andere sectoren kunnen er in theorie wel bij varen. "Stel je eens voor dat we morgen beslissen dat een printer dubbel zo lang moet meegaan", geeft Dirk Holemans als voorbeeld. "Dan gebruiken we maar de helft van de grondstoffen en bespaart elk huishouden geld dat het dan ergens anders aan kan uitgeven."
Kunnen we dan nog handel drijven?
Op zich moet dat kunnen. In de Gentse Vooruit noemde Jason Hickel de fixatie op economische groei een fenomeen dat typisch is voor het kapitalisme. "En het kapitalisme bestaat nog maar tweehonderd jaar. Voordien hadden we ook al marktsystemen." Handel drijven is bijna zo oud als de mensheid. Ontgroeien hoeft dus niet per se te betekenen dat je niets meer kan kopen of verkopen.
Zal dit dan de klimaat- en milieucrisis oplossen?
Op zich klinkt de berekening logisch: ontgroeien helpt het klimaat. Het is nu eenmaal veel moeilijker om de energietransitie te maken in een groeiende economie. Elk jaar weer nieuwe windturbines en zonnepanelen installeren terwijl de energievraag blijft groeien, lijkt een beetje op dweilen met de kraan open.
Toch vallen er ook kanttekeningen bij te maken, zeker bij de radicalere versies van degrowth. Daarvan krijgt klimaatcommunicator Peter Boussemaere het wat op zijn heupen. "Ze hebben veel goeie voorstellen en ideeën", zegt hij, "maar ze maken van alle problemen een potpourri. Het ecologische, het klimaat, dierenwelzijn, kolonialisme, paternalisme..."
"Het sociale is belangrijk. Natuurlijk. Maar we gaan prioriteiten moeten stellen, en de klimaatverandering is de grootste uitdaging op dit moment. Hoe meer ideologische lagen je legt, hoe meer weerstand je opwekt. Dan doe je meer kwaad dan goed. Je vertraagt de klimaatactie."
Ontgroeien, groene groei of nog iets anders: eigenlijk vindt Hans Stegeman van Triodos Bank al die debatten naast de kwestie. "Het polariseert heel erg. We schieten er niet zo veel mee op. Maar als je met mensen in discussie gaat, wat ik vaak heb gedaan, dan merk je dat de standpunten uiteindelijk vaak erg dicht bij elkaar liggen. Ze kijken er gewoon op een andere manier naar."
