België tekent VN-Oceaanverdrag en wil graag nieuw secretariaat naar Brussel halen

Vandaag gaat in Nice UNOC3 (de derde United Nations Ocean Conference) van start. Het zal onder meer gaan over het VN-Oceaanverdrag dat in 2023 werd gesloten in New York en diepzeemijnbouw. 

Het Oceaanverdrag moet onder meer de doelstelling vooruit helpen om tegen 2030 30 procent van de oceanen te beschermen en de biodiversiteit helpen beschermen. Zodra 60 landen het verdrag effectief hebben geratificeerd, treedt het in werking. 

Intussen neemt de druk toe door allerlei factoren zoals de plasticvervuiling (volgens schattingen gaat het om 170.000 miljard stukjes aan de oppervlakte), andere vormen van vervuiling, overbevissing en de klimaatopwarming.

Daar komt nog de mogelijke diepzeemijnbouw bij. Verschillende bedrijven staan te popelen om ermee te beginnen, hoewel de gevolgen voor de oceaan en het milieu groot kunnen zijn.

De mogelijke impact wordt volop onderzocht, maar is nog steeds niet helemaal uitgeklaard, ook al omdat de diepzee voor een groot stuk een grote onbekende blijft, zelfs voor marien biologen.

Nog maar 30 procent van de zeebodem zou in detail in kaart zijn gebracht, en van de diepzeebodem zou nog maar een gebied zo groot als een Vlaamse provincie (letterlijk) in beeld gebracht zijn. Ook het leven in de diepzee blijft voor een groot deel onbekend, en als er kennis is, gaat het soms over 1 enkele waarneming. 

Er is nog veel werk voor de bovengenoemde 30 procent, want volgens cijfers van Greenpeace was in november vorig jaar maar 8,4 procent van alle wateren (nationaal en internationaal) beschermd onder de noemer 'marine protected areas' (MPA's) of zeereservaten.

"Al verschilt het niveau van bescherming enorm. Zo wordt er in sommige MPA's gewoon nog gevist. Slechts 2,7 procent van de globale oceaan is volledig beschermd, in de zin dat er geen schadelijke menselijke interventies zijn", vertelt Ruth-Marie Henckes, campagneleider Oceaan bij Greenpeace België. "Als we enkel naar internationale wateren kijken, is amper 0,9 procent strikt beschermd."

Internationale wateren zouden goed zijn voor ongeveer 50 procent van het totale aardoppervlak. Uit het recente rapport bleek nog dat als de wereld geen tand(je) bijsteekt om de oceanen beter en sneller te beschermen, we pas in het jaar 2107 aan de beoogde 30 procent zouden komen. 

Voor België reist Annelies Verlinden als minister voor de Noordzee af naar Nice. Ze heeft er vanmorgen voor België het VN-Oceaanverdrag bekrachtigd. Vanavond volgt nog een ceremonie. "Een plechtig moment, samen met de andere landen die het verdrag al bekrachtigd hebben of dat nog zullen doen", vertelt Verlinden vanuit Nice aan VRT NWS. 

Momenteel hebben ruim 30 landen dat al gedaan. Het is niet de verwachting dat tijdens deze top het aantal van 60 gehaald wordt, maar mogelijk wordt die mijlpaal wel gehaald in de herfst. 

"Wanneer dat gebeurt, treedt het pact in werking na 120 dagen. En dan zal er binnen het jaar in principe ook een eerste VN-oceaantop komen als COP, zoals we er al hebben voor het klimaat en biodiversiteit", vertelt Henckes. "Pas dan kan er ook beslist worden waar het secretariaat komt voor het oceaanverdrag." 

Verlinden zal in Nice een warm pleidooi houden om het internationale secretariaat naar Brussel te halen, maar er is stevige concurrentie uit Chili, met Valparaíso. 

"Brussel kan het kloppend hart worden van de internationale oceaandiplomatie. De stad is klaar om een thuis te bieden aan het secretariaat, dat de uitvoering van het verdrag wereldwijd zal coördineren", zegt Willem van de Voorde, Belgiës speciaal gezant voor klimaat en milieu. 

De Franse president Emmanuel Macron zal als gastheer en tegenstander van diepzeemijnbouw ongetwijfeld zijn stempel willen drukken op de oceaanconferentie. Hij zal er een bre(e)d(er) draagvlak willen creëren voor tenminste een moratorium op diepzeemijnbouw.

Intussen staan bedrijven als The Metals Company uit Canada te popelen om aan grootschalige commerciële mijnbouw in de diepzee te beginnen. Voorlopig is het zo ver nog niet, maar de druk neemt toe.

De Internationale Zeebodemautoriteit (ISA) moet daar in principe over beslissen, maar een brede steun van landen op deze conferentie kan helpen om een uitstel te bestendigen.

Dat is al zeker het geval nu de Amerikaanse president Trump heeft laten weten "zo snel mogelijk te willen beginnen" met het ontginnen van mangaanknollen op de bodem, die rijk zijn aan zeldzame grondstoffen. 

Het Belgische standpunt over diepzeemijnbouw is iets omslachtiger dan enkel een duidelijk moratorium, al staat België wel op de rem. Het vraagt eerst meer onderzoek en wil een duidelijk kader voor mogelijke mijnbouw, voor er aan grootschalige diepzeemijnbouw gedaan kan worden.

"Wat voor ons vooropstaat, is de bescherming van het marien milieu. We moeten heel goed opletten met wat we doen in de oceaan. We moeten daarbij uiteraard uitgaan van wat de wetenschap ons vertelt", vertelt minister Verlinden daarover.

In dat wetenschappelijk onderzoek "zijn belangrijke evoluties in voorbereiding, maar nog niet alles is afgerond. We moeten vermijden dat bepaalde landen het voortouw zouden nemen en bepaalde initiatieven zouden ontwikkelen die mogelijk blijvende schade toebrengen aan de oceaan en de oceaanbodem. Daarom moeten we goede afspraken maken op basis van die informatie, en alle landen moeten zich daar dan aan houden."

Intussen heeft België met DEME wel een belangrijke commerciële speler, maar ons land wil zich profileren als voortrekker in de internationale oceaandiplomatie, en was stichtend lid van de Blue Leaders-alliantie, een coalitie van landen die willen dat er snel actie komt.

België heeft wel ruim 35 procent van zijn zeeoppervlakte als MPA ingekleurd, waarmee het heel goed scoort binnen Europa. Het telt ook heel wat mariene wetenschappers. Afwachten of het voldoende is om het secretariaat naar Brussel te halen. 

Dat in Nice de toekomst van de oceanen wordt besproken, en hoe we die beter zouden kunnen beschermen, is niet onbelangrijk. De oceaan levert ons enerzijds verschillende diensten, maar staat onder stijgende druk.  

Het aanleveren van de zuurstof die we inademen, is een van de diensten die de oceaan de mensheid levert. "Je kan zeggen dat er door de oceaan ongeveer evenveel zuurstof wordt geproduceerd als op land", vertelt marien bioloog Jan Mees aan VRT NWS. Mees is directeur van het Vlaams Instituut voor de Zee (VLIZ) en is naar Nice afgereisd om de VN-conferentie bij te wonen. 

"Meer nog, als je kijkt naar de stabiele zuurstofbalans in de atmosfeer van 21 procent, dan kan je zeggen dat, historisch gezien, de oceaan daar voor 7/8e heeft toe bijgedragen met mariene organismen." Veruit de meeste lucht die inademen, is er dus dankzij de oceaan. 

De oceanen nemen ook een groot deel van de overtollige CO2 op die we als mens uitstoten, waardoor er minder van het broeikasgas in de atmosfeer blijft hangen. Van de uitgestoten CO2 blijft ongeveer de helft in de lucht hangen. Een kwart wordt door het land (bomen, planten, gesteente...) opgenomen, een kwart door de oceanen.

"De oceaan is qua CO2-opslag dus even belangrijk als het land. Bovendien bestaat er zoiets als de biologische koolstofpomp in de oceaan, waardoor de CO2 wordt weggeschreven naar de diepzee via mariene sneeuw." Daardoor wordt de CO2 er veilig vastgeklikt, veiliger dan op land. Want als daar een bosbrand plaatsvindt, is de opgeslagen CO2 opnieuw 'vrij'.

Het is een van de redenen waarom Mees bezorgd is over diepzeemijnbouw: diep in de zee opgeslagen CO2 zou zo opnieuw kunnen vrijkomen, een mechanisme dat al zou zijn waargenomen in ondiepere kustgebieden waar de bodem wordt omgewoeld.

De CO2-opname blijft overigens niet zonder gevolgen: de oceanen verzuren door de koolstofopslag steeds verder. Bepaalde dieren en organismen krijgen het daardoor lastiger. En de capaciteit van de zee om CO2 op te nemen, zou ook verkleinen naarmate ze verzuurt. 

De oceaan neemt ook veel van de overtollige warmte op van de opwarming van de aarde, zowat 90 procent. Ze werkt als een bufferende factor in tijden van klimaatopwarming. Maar ook dat is niet zonder gevolgen: het veroorzaakt mariene hittegolven, en het opwarmende zeewater verstoort ecosystemen.

Niet enkel het oppervlaktewater warmt op, maar ook de diepere laag. Bepaalde soorten gaan migreren en naar frissere wateren trekken, maar omdat niet alle soorten dat doen (of de ene trager dan de andere) raken bepaalde ecosystemen uit balans.

Tegelijk lost zuurstof minder goed op in warmer water, waardoor er grotere en meer zogenoemde 'dead zones' ontstaan, waar geen meercellig leven mogelijk is door zuurstofgebrek, vooral in dieper water.

Uiteraard is een goede bescherming van de oceanen ook belangrijk voor de visserij en voor ons voedselaanbod. Maar als we het over de fauna en flora hebben, gaat het om veel meer dan dat, zegt Mees. 

Er bestaat een enorme biodiversiteit in zee, die nog voor een groot deel onontdekt is. Tegelijk is ze door miljarden jaren van evolutie enorm rijk, met bijzondere, unieke organismen en moleculen die we op land niet kennen. "Die kunnen ook hun nut hebben, bijvoorbeeld voor de ontwikkeling van bepaalde medicijnen. Er bestaan nu al heel wat mariene patenten, en het zal belangrijk zijn voor de volgende generatie antibiotica," verwacht hij. 

Mees verwijst ook naar bepaalde pijnstillers, kankermedicijnen en hiv-geneesmiddelen die ontwikkeld konden worden dankzij het leven in de zee. 

Oceanen regelen uiteraard ook ons weer. Ze fungeren als thermostaat van de wereldwijde klimaat.

Hoe warmer het water wordt, hoe warmer onze planeet wordt. De oceanen bereikten een recordtemperatuur en de Middellandse Zee was nooit zo warm. 

Het verhoogt de kans op weersextremen zoals intense regen of sterke stormen. Dat mochten we ook in België ervaren, met de aanhoudende vele regen en de overstromingen in de Westhoek vorige herfst.

Of uiteraard in 2021, met de waterbom in het oosten van België die mee in de hand werd gewerkt door de klimaatverstoring. Het algemene principe is dat bij 1 graad wereldwijde opwarming, de atmosfeer 7 procent meer waterdamp kan bevatten. Vorig jaar was de aarde ruim anderhalve graad opgewarmd vergeleken met de periode 1850-1900.