Expert ontkracht mythes over "uitgezette" en "agressieve" everzwijnen in Vlaanderen

Met de regelmaat van de klok haalt het everzwijn het nieuws. Zo verschenen er plots een aantal exemplaren in een geïsoleerd bos in Ranst. Eind april was er nog een incident met een wandelaar in Meerhout. Vaak gaat dat gepaard met boude beweringen van voor- of tegenstanders van de aanwezigheid van de dieren. "Over everzwijnen gaan er inderdaad veel cowboyverhalen rond", zegt Jim Casaer van het INBO, die het dier monitort in Vlaanderen. 

Zijn ze uitgezet door jagers? Vallen ze aan als je ze stoort? Is jacht nodig? En bestormen ze binnenkort de Vlaamse stads- en dorpskernen? We vroegen het aan de wetenschapper.

Sinds 2006 zitten er opnieuw everzwijnen in Vlaanderen. Eerst in Limburg, later in de regio's Leuven en de Antwerpse Kempen. Rond de terugkeer van het grote zoogdier rezen er ook twijfels. Zijn deze dieren niet uitgezet? Door jagers voor hun sport, of door groene jongens die de biodiversiteit willen helpen.

"De geruchten zijn hardnekkig en hoogstwaarschijnlijk zijn niet alle dieren hier natuurlijk verschenen, maar er is geen wetenschappelijk bewijs van uitzettingen ", zegt Casaer. "Er zijn verschillende clusters van everzwijnen, zo blijkt uit DNA-onderzoek." Bovendien is dat DNA van de populaties in onze contreien sowieso erg gemixt, wat uitspraken over een specifieke herkomst moeilijk maakt.

"Eigenlijk is die vraag over uitzettingen intussen irrelevant", stipt Casaer aan. "Het everzwijn zou hier ook natuurlijk beland zijn. Het was een kwestie van tijd door groeiende populaties in Nederland, Wallonië en de rest van Europa. Intussen rukken ze ook op richting ons land vanuit Noord-Frankrijk."

Het massaal bijvoederen van everzwijnen door jagers, is volgens Casaer in Vlaanderen geen gangbare praktijk. "De tonnen maïs die men in de Ardense bossen aan de dieren geeft om hen daar te houden, dat kennen we niet. Jagers die beperkt bijvoederen om de jacht te vergemakkelijken, dat mag wel."

De recente verschijning van een aantal dieren in Ranst, 50 kilometer van andere bekende populaties, deed opnieuw twijfels rijzen over uitzettingen. "Hun plotse aanwezigheid daar is vreemd, maar theoretisch niet onmogelijk. Everzwijnen kunnen die afstand makkelijk afleggen. Al is het vreemd dat ze dan nergens tussenin zouden zijn waargenomen", zegt Casaer.

Volgens een oude volkswijsheid zijn everzwijnen gevaarlijk als ze jongen hebben, of wanneer ze aan het eten zijn. "Dat klopt deels", zegt Casaer. "Everzwijnen beschermen hun jongen, maar in de regel zullen ze wegvluchten van mensen." Incidenten zoals dat in Meerhout, waar een vrouw werd aangevallen, zijn dan ook uiterst zeldzaam.

"Enkel wanneer het dier gekwetst is na een aanrijding of geen andere uitweg ziet, bijvoorbeeld ingesloten in een tuin, kan het everzwijn gevaarlijk zijn wanneer het wil ontsnappen. Dat geldt voor alle dieren in het nauw. Maar everzwijnen wegen al snel tientallen kilo's, behalen hoge snelheden en hebben stevige tanden. Als ze dus toch eens een zeldzame keer aanvallen, kunnen mensen ernstig gewond geraken."

Loslopende honden spelen ook vaak een rol als mensen aangevallen worden, zegt de wetenschapper. "Honden die niet aangelijnd zijn gaan everzwijnen instinctief achterna. Everzwijnen herkennen honden dan weer als een dier dat bij de jacht op hen jaagt, of als een dier dat lijkt op hun natuurlijke vijand. Als een everzwijn dan achter een hond aangaat, loopt die vaak terug naar het baasje, en stormt het everzwijn op de hondeneigenaar af."

In het zuiden van Europa kampen dorpen en steden al een tijdje met everzwijnenplagen. Beelden van groepen wilde zwijnen die vuilnisbakken in Barcelona of Rome ontdekken, gaan vaak viraal. Staat ons dat ook te wachten?

"Het staat vast dat de opmars van het everzwijn in Vlaanderen voorlopig niet te stoppen is. Dieren vinden hier veel voedsel en zachte winters. Daardoor groeien de biggen enorm snel, sterven ze niet en zijn ze al na een half jaar groot genoeg om vruchtbaar te zijn en jongen te hebben op een leeftijd van 10 maanden. Aan een klein stukje groen of landbouwzone hebben ze dan vaak genoeg", zegt Casaer.

"De ruimtelijke ordening in Vlaanderen is bovendien zo versnipperd, met huizen en tuinen pal naast bosranden, dat ze daar zullen blijven opduiken. Dat is al eerder gebeurd, bijvoorbeeld in Genk en Leopoldsburg."

Opmerkelijk: als er veel gejaagd wordt in een bos of natuurgebied, kan dat ongewild leiden tot een verplaatsing van de rotte (de officiële naam van een groep everzwijnen) naar woonwijken. "Als ze op die manier sterk door de jacht verstoord worden in hun habitat, zullen ze opschuiven naar rustiger gebied zoals woonkernen of velden van boeren", zegt Casaer.

Zullen de evers over enkele jaren echt overal in Vlaanderen knorren? "Dat weten we niet. Voorlopig zitten ze in Limburg, in de regio rond het Meerdaalwoud in Leuven, het Zoniënwoud rond Brussel en in de Antwerpse Kempen. Mogelijk botsen ze ergens op barrières die ze niet kunnen passeren zoals een snelweg. Maar dat dachten we ook bij reeën die intussen tot aan de kust voorkomen."

Dat brengt ons naadloos bij het laatste twistpunt over het everzwijn: heeft de jacht op het dier zin of niet?

"Afschot zoals we dat noemen, heeft zeker zin om populaties minder snel te laten groeien", zegt Casaer. "Al moet het hand in hand gaan met preventie, een slim jachtbeleid is aan de orde. Je moet niet altijd en overal op everzwijnen jagen. Zo is het slim om ze in de zomer in bossen met rust te laten, anders verdrijf je ze naar akkers vol voedsel."

"Het is ook belangrijk om voldoende jonge everzwijnen af te schieten. Zoals ik eerder al zei, groeien zij bij ons op een paar maanden tijd uit tot everzwijnen die zelf nakomelingen kunnen hebben."

Daarnaast wijst Casaer ook op preventieve maatregelen om schade of overlast te vermijden. In Genk werd met succes ingezet op sensibilisering van bewoners van woonwijken naast bosrijk gebied. Bewoners kregen er bijvoorbeeld de tip om hun volledige tuin af te sluiten, composthopen gesloten te houden en ga zo maar door. 

En de wolf? Kan die de populaties klein genoeg houden? "Neen. De wolf zal zeker everzwijnen bejagen en eten. Maar hij zal nooit in staat zijn om de opmars van het everzwijn in Vlaanderen te stoppen. Wel creëert de aanwezigheid van de wolf in een regio een alertheid en zenuwachtigheid bij everzwijnenpopulaties", zegt Casaer.

Het staat vast dat het everzwijn een dier is dat fascineert en soms ook polariseert. Omdat ze meestal 's nachts actief zijn, zijn waarnemingen en beelden schaars. Al is er één uitzondering.

"Met de regelmaat van de klok gaat een filmpje viraal waarin een rotte een kanaal overzwemt", zegt Casaer. De originele beelden dateren uit 2020 en zijn afkomstig van een kanaal in Rotem, Dilsen-Stokkem in Limburg. "Maar ik heb al allerlei beweringen over die beelden zien passeren", zegt Casaer. "Dat het de Maas zou zijn, of het Albertkanaal."

Hoewel de locatie en de datum vaak fout zijn, zijn de beelden wel echt en tonen ze goed zwemmende everzwijnen die zich niet laten tegenhouden door waterlopen.

Wie nog meer wil weten over het everzwijn in Vlaanderen kan terecht op de website everzwijnen.be . Daar bundelen alle betrokken partijen, organisaties en overheden hun kennis en expertise over het wilde zwijn.