Onderzoekers van de KU Leuven hebben in Sint-Truiden het eerste echte bewijs gevonden dat de pest al in de middeleeuwen Vlaanderen heeft getroffen. Ze onderzochten 400 skeletten die tussen de 8e en 18e eeuw begraven zijn onder de Groenmarkt. Het is het grootste DNA-onderzoek ooit uitgevoerd op skeletten die op één locatie zijn gevonden.
KU Leuven vindt in Sint-Truiden eerste bewijs van pestepidemie in middeleeuws Vlaanderen
Wim De Maeseneer
Gepubliceerd:
Liever kijken dan lezen? Het Journaal brengt vandaag deze reportage over het onderzoek (tekst gaat door onder video):
1.000 jaar genetische geschiedenis, dat is wat de onderzoekers van de KU Leuven naar eigen zeggen hebben blootgelegd. Ze analyseerden daarvoor 400 van de meer dan 3.000 skeletten die in 2019 zijn opgegraven onder wat nu de Groenmarkt is.
"Dit is het grootste DNA-onderzoek op skeletten ooit op 1 locatie", zegt professor en genetisch genealoog Maarten Larmuseau. "Het geeft ons nieuwe inzichten in het verleden van Sint-Truiden en hoe de stad en haar inwoners geëvolueerd zijn."
Eerste bewijs van de pest
Het onderzoek levert ook het allereerste directe bewijs op van een pestepidemie in middeleeuws Vlaanderen, zegt Larmuseau. "Bij 5 van de 50 skeletten uit de 14e eeuw hebben we DNA gevonden van de pestbacterie Yersinia pestis."
"Dat is opmerkelijk, want geen enkele geschreven bron uit het 14e-eeuwse Sint-Truiden maakt melding van de pest. Dat toont hoe genetisch onderzoek verborgen hoofdstukken van de geschiedenis kan blootleggen."
Wat is de pest?
De Zwarte Dood is een van de dodelijkste pandemieën uit de geschiedenis van de mensheid. In 1346 duikt de ziekte, veroorzaakt door de Yersinia pestis-bacterie en overgedragen door vlooien van de zwarte rat, op in het gebied tussen de Kaspische Zee en de Zwarte Zee en in de Krim.
Door schepen wordt de pestbacterie naar het Middellandse Zeegebied gebracht, van daaruit verspreidt ze zich razendsnel doorheen Europa, het Midden-Oosten en Noord-Afrika.
Tussen 1347 en 1353 kostte de ziekte het leven aan naar schatting 75 tot wel 200 miljoen mensen. Het was het begin van een epidemie die 500 jaar zou duren, tot het begin van de 19e eeuw.
Tot nog toe waren er enkel aanwijzingen dat de pest, of 'Zwarte Dood', ook in de middeleeuwen al in Vlaanderen heeft toegeslagen. "Op basis van documenten waren er al indirecte bewijzen dat er in die periode veel oversterfte was en dat er veranderingen waren in grote steden bijvoorbeeld. Maar nog nooit echte bewijzen."
Ook opvallend: de skeletten waar de pestbacterie werd in gevonden, lagen niet bij elkaar in een massagraf, maar verspreid over de hele begraafplaats.
"Misschien wisten mensen in die tijd nog niet hoe besmettelijk de ziekte was. Of gaf men de voorkeur aan een normale begrafenis voor die mensen", zegt Larmuseau. "De pest moet in elk geval een zware impact hebben gehad, aangezien we het DNA van de bacterie teruggevonden hebben in 10 procent van de onderzochte skeletten."
Sint-Truiden in de middeleeuwen
De stad Sint-Truiden ontstond in de 7e eeuw rond een abdij gesticht door de heilige Trudo. Na zijn dood in 693 groeide de abdij uit tot een invloedrijk pelgrimsoord waarrond een bloeiende handelsstad met internationale connecties ontwikkelde.
Dankzij een goed bewaarde abdijkroniek is de geschiedenis van Sint-Truiden in grote lijnen gekend, maar het DNA van haar vroegere inwoners vult nu het verhaal verder aan.
Bron: KU Leuven
Genetische afkomst
Uit het genetisch onderzoek blijkt ook dat de bevolking van de vroege middeleeuwen, tussen 8e en 10e eeuw, genetisch veel diverser was dan in latere periodes.
"De genetische verschillen tussen regio’s binnen het huidige Vlaanderen waren toen bijna even groot als die tussen Vlamingen en Spanjaarden vandaag", zegt doctoraatsstudent en 1e auteur van de studie Owyn Beneker (KU Leuven).
"Er zijn zelfs 5 skeletten gevonden met een genetisch profiel dat sterk overeenkomt met dat van toenmalige Ieren of Schotten."
Vanaf de 11de eeuw stabiliseerde de genetische diversiteit en werd de populatie homogener. Het DNA van de Truienaars uit die latere periodes lijkt sterk op dat van de huidige Limburgers.
Volgens professor Toomas Kivisild toont het onderzoek hoe de genetische samenstelling van de Lage Landen verliep door de vermenging van twee grote groepen voorouders: een met 'Gallische' en een met 'Germaanse' oorsprong.
"Die vermenging ligt aan de basis van het genetische verloop van noord naar zuid, dat we vandaag zien in Vlaanderen en Nederland", zegt Kivisild.
Niet hygiënisch
En het moet in Sint-Truiden ook niet bepaald hygiënisch geweest zijn tijdens de middeleeuwen. "We hebben bepaalde aandoeningen en ziektekiemen teruggevonden die wijzen op een slechte hygiëne tijdens bepaalde periodes", zegt professor Larmuseau.
"De rattenziekte bijvoorbeeld. Die wordt verspreid via de urine van besmette ratten. Dankzij DNA-onderzoek kunnen we dus echt heel veel aspecten van de geschiedenis van een stad reconstrueren."
Het onderzoek werd gepubliceerd in het wetenschappelijk tijdschrift 'Genome Biology '.
Regionaal nieuws uit Limburg
Gepubliceerd:
