In Tallinn in Estland zijn in een oud scheepswrak twee dode ratten teruggevonden uit de 14e eeuw. Opvallend: de dieren zijn nog zo goed als intact, inclusief hun vacht en ingewanden. Onderzoekers hopen dat die ontdekking hen kan helpen om meer te leren over het leven in de 14e eeuw én over de verspreiding van de pest.
Hoe 2 ratten uit scheepswrak uit 14e eeuw ons iets kunnen leren over pest
Heidi Van Rompuy
Gepubliceerd:
Het is dankzij de Britse historica en tv-presentatrice Bettany Hughes dat de twee dode ratten uit Estland plots de wereldpers hebben gehaald. In het derde seizoen van haar programma 'Treasures of the World' trok ze naar Estland om de ratten zelf te gaan bekijken. "Mijn mond viel open van verbazing", vertelde ze aan de Britse pers. "Ik had niet verwacht dat de ratten er nog zo ratachtig zouden uitzien na al die eeuwen."
Het scheepswrak waarin de dieren zijn gevonden, is al in 2022 ontdekt tijdens graafwerken in de Tallinn. Het bleek om een middeleeuws scheepstype te gaan, dat dateerde uit de 14e eeuw. De grootste vondst bleek uiteindelijk niet het schip zelf te zijn, maar wel twee zo goed als intacte ratten.
De dieren bleken bijna perfect geconserveerd, ook al zijn ze al 700 jaar dood. "Blijkbaar waren ze bedekt met teer", zegt bioloog Herwig Leirs van de Universiteit van Antwerpen in De Wereld Vandaag op Radio 1.
"Het vermoeden is dat een vat met teer is omgevallen toen het schip is gezonken. Die teer heeft ervoor gezorgd dat de ratten als het ware vacuüm zijn verpakt. Daardoor zijn zelfs hun organen nog in zeer goede staat."
Twee ratten uit de 14de eeuw gevonden in scheepswrak: "Door vat teer zijn ze heel goed bewaard"
Wat kunnen we ervan leren?
Dat betekent dat ook het DNA wellicht van goede kwaliteit zal zijn. "Dat kan ons iets leren over waar de dieren vandaan komen", zegt professor Leirs. "Op basis van het DNA dat in de maag zit kan je ook onderzoeken wat ze precies gegeten hebben." Dat zou de onderzoekers dan weer iets kunnen leren over wat er gegeten werd op het schip.
De hoop is vooral dat mogelijk ook ziektekiemen worden ontdekt bij de twee dode ratten. "De 14e eeuw is de periode dat miljoenen mensen gestorven zijn door de pest. Als dat DNA van goede kwaliteit is, dan kan dat mogelijk véél meer details opleveren over welke variant van de pest toen de ronde deed."
"Er is al onderzoek gebeurd naar de pest op basis van het gebit van menselijke skeletten uit de middeleeuwen, maar het DNA dat je daaruit haalt, is van veel slechtere kwaliteit."
Verspreiders van de Zwarte Dood?
Het zou ook kunnen helpen om eindelijk uit te klaren of de pest in de middeleeuwen effectief verspreid is geraakt via ratten. Daar is de laatste jaren steeds meer twijfel over. "De pest verspreidde zich toen razendsnel van de ene stad naar de andere", legt Leirs uit.
"Wiskundige modellen twijfelen eraan of het wel realistisch is dat dat via ratten is gebeurd. Het lijkt realistischer dat de mens zelf een belangrijke rol speelde in de overdracht. En dat de pest bijvoorbeeld via luizen van de ene persoon naar de andere werd overgedragen."
In de meer recente geschiedenis werd een uitbraak van de pest ook telkens vooraf gegaan door een massale rattensterfte. Maar daar zijn in de middeleeuwen geen aanwijzingen voor te vinden. "Dat doet vermoeden dat de pest zich toen anders verspreidde dan nu."
Grote doorbraak?
Mogen we hopen dat de twee ratten tot een doorbraak zullen leiden? "We moeten realistisch blijven, want het zou heel toevallig zijn dat die net besmet zijn", nuanceert professor Leirs. "We gaan er ook vanuit dat ratten die de pest hebben, snel sterven. Het feit dat die dieren nu nog in goede staat zijn, doet vermoeden dat ze niet ziek waren."
Behalve dan als de pest zich écht anders gedroeg in de middeleeuwen dan nu. "Stel dat de dieren wél besmet blijken met de pest, kan dat erop wijzen of de variant die toen de ronde deed, minder dodelijk was voor ratten. Dat kan zeer interessante informatie zijn. "
Dat zou namelijk ook verklaren waarom we niets terugvinden over een massale rattensterfte in de middeleeuwen. "Dan zou het wél kunnen dat ratten een soort van geheime drager waren die de pest hebben verspreid in de middeleeuwse maatschappij."
