De carrousel van lijsten die na de lokale verkiezingen om de 14 dagen van initiatief wisselen om tot een coalitie te komen, heeft geleid tot "complexiteit en onzekerheid". Dat blijkt uit een evaluatie van de hervormde kiesregelgeving, in opdracht van Vlaams Binnenlandminister Hilde Crevits (CD&V). De bijna rechtstreekse aanduiding van de burgemeester na de lokale verkiezingen was dan weer wel een vooruitgang.
Rapport vraagt om nieuwe regels lokale verkiezingen weer wat aan te passen: "Te complex"
Stefan Grommen
Gepubliceerd:
Waar gaat dit over?
Bij de vorige gemeente- en provincieraadsverkiezingen, van 13 oktober 2024, golden nieuwe regels. Zo werd de opkomstplicht afgeschaft, werd de stemmenkampioen van de grootste lijst automatisch burgemeester en werden de regels aangepast van welke lijst eerst initiatief mocht nemen om een coalitie te vormen. (Het overzicht van die vernieuwingen vind je hier.)
Na de verkiezingen gaf Vlaams Binnenlandminister Hilde Crevits (CD&V) haar administratie de opdracht om die nieuwe regels eens grondig te evalueren. Dat rapport is er nu.
Ja, de nieuwe manier om de burgemeester aan te duiden, is zeker een vooruitgang, vindt het Agentschap Binnenlands Bestuur. "De nieuwe regeling voor de semirechtstreekse aanduiding van de burgemeester heeft geleid tot meer transparantie en een grotere invloed van de kiezer", klinkt het in het rapport. Hoogstens suggereert het rapport enkele kleinere aanpassingen.
Veel strenger is het over het nieuwe systeem van het initiatiefrecht. Daarbij krijgt de stemmenkampioen van de grootste lijst 14 dagen lang het exclusieve recht om een coalitie te vormen. Lukt dat niet, dan volgt een soort watervalsysteem, of carrousel, van kleinere lijsten die allemaal eens mogen proberen.
Volgens het Agentschap Binnenlands Bestuur heeft dat systeem "geleid tot complexiteit en onzekerheid". Concreet waren er bijvoorbeeld partijen die al aan het onderhandelen waren, maar na 14 dagen plots weer het initiatief moesten doorgeven. Of soms wilde de grootste lijst gewoon het initiatiefrecht niet.
"Schaf het af"
De administratie roept niet per se op om het hele nieuwe systeem overboord te gooien, maar wel om het initiatiefrecht te beperken tot 1 periode en de hele carrousel nadien af te schaffen. "Dit zou de procedure vereenvoudigen en de tijdsdruk verminderen, waardoor lokale besturen meer ruimte krijgen om een stabiele meerderheid te vormen."
In dat opzicht roept het rapport ook op om de vervroegde datum van de installatievergadering van de gemeenteraad - die is in het nieuwe systeem van begin januari naar begin december verschoven - opnieuw naar januari te brengen. "Dit zou zorgen voor een duidelijke en voorspelbare tijdslijn, waardoor de rechtszekerheid van de installatieprocedure wordt gewaarborgd."
Crevits is het eens
Vlaams minister Crevits neemt de aanbevelingen ter harte en zegt dat ze nieuwe voorstellen zal doen binnen de Vlaamse regering. "We moeten met gezond verstand naar de aanbevelingen in dit rapport kijken", klinkt het.
Ik stel voor om het carrouselsysteem af te schaffen en het exclusief initiatiefrecht enkel nog toe te kennen aan de grootste lijst
Vlaams minsiter van Binnenland Hilde Crevits (CD&V)
"De nieuwe regels waren bedoeld om de lokale democratie te versterken. De semi-automatische aanduiding van de burgemeester blijkt alvast in goede aarde te vallen en is duidelijk een maatregel om te behouden. Maar het evaluatierapport toont ook dat sommige zaken complexer zijn geworden, zoals het carrouselsysteem bij het initiatiefrecht."
Zij wil daarom de aanbeveling van haar administratie volgen, zegt ze. "Het is een goede zaak dat de grootste lijst als eerste de mogelijkheid krijgt om een coalitie te vormen. Maar het kan niet de bedoeling zijn dat het initiatiefrecht leidt tot extra complexiteit. Daarom stel ik voor om het carrouselsysteem af te schaffen en het exclusief initiatiefrecht enkel nog toe te kennen aan de grootste lijst."
Stemmen per brief?
Het rapport buigt zich trouwens ook over eventuele nieuwe manieren om mensen de kans te geven om te gaan stemmen, zeker nu de opkomstplicht is afgeschaft. Vandaag bestaat enkel de volmacht om je eigen stemrecht toch te gebruiken als je zelf niet gaat stemmen.
Minister Crevits oppert zelf om die mogelijkheden uit te breiden. "Tegelijk met het debat rond de opkomstplicht moeten we het debat voeren rond het vereenvoudigen van de volmachtenregeling en meer alternatieve stemmogelijkheden zoals het stemmen per brief. In een sterke democratie telt elke stem. Het is onze verantwoordelijkheid om ervoor te zorgen dat zoveel mogelijk mensen hun stemrecht gebruiken."
Bij stemmen per brief kan niet gewaarborgd worden dat de kiezer zijn stem in het geheim kan uitbrengen
Evaluatierapport van het Agentschap Binnenlands Bestuur
In dat opzicht volgt ze de aanbevelingen van haar administratie niet. Die is namelijk redelijk vernietigend voor de briefstem. "Daarbij kan niet gewaarborgd worden dat de kiezer zijn stem in het geheim kan uitbrengen", is maar een van de fundamentele bemerkingen. Ook zijn er vragen bij de complexe organisatie en opvolging van zo'n systeem en bij de kans op fraude en manipulatie (bijvoorbeeld omdat er dan mogelijk ook ongebruikte stembiljetten in omloop komen).
Het grootste potentieel ziet de administratie overigens in 'mobiel stemmen': een soort rondrijdende stembus die langs kiezers rijdt die bijvoorbeeld zelf minder mobiel zijn of op een afgelegen plek wonen. Het zou anderzijds wel wat tijd kosten en misschien niet al te efficiënt zijn.
