450.000 gezinnen dreigen te moeten betalen om hun zonnestroom te verkopen: "Wordt als afval beschouwd" 

Stel: je wil een product verkopen dat 40 euro waard is. Je verwacht dan dat je daar nog iets voor krijgt, pakweg 20 euro. Maar je verwacht waarschijnlijk niet dat je helemaal niets krijgt. En al zeker niet dat je zelf nog 10 euro moet betalen aan de koper van jouw product.

Het lijkt de omgekeerde wereld, maar dat is exact wat sommige huishoudens met zonnepanelen en een digitale meter nu al overkomt.

Leverancier Octa+ doet momenteel sommige klanten bijbetalen voor de zonnestroom die hij van hen koopt. Zelfs al is die zonnestroom op de elektriciteitsbeurs nog meer dan 40 euro per MWh waard. De eigenaars van de zonnepanelen krijgen daar niets voor. Meer nog: ze moeten nog ongeveer 10 euro (of 1 cent per kWh) opleggen. Dat blijkt uit het onderzoek van VRT NWS. De federale ombudsman energie bevestigt: "Bij 1 contract moeten de mensen deze maand al geld betalen aan Octa+."

Xavier Rigo, CEO van Octa+ reageerde: "We zullen niet de laatste zijn bij wie zoiets gebeurt. Andere leveranciers zullen nog volgen. Maar je moet ook kijken naar de stroom die leveranciers je verkopen. Die kan goedkoop zijn en de lage prijs die we betalen voor je stroom compenseren."

Er zijn inderdaad nog leveranciers die al eerder geld vroegen voor zonnestroom in plaats van er te geven. Bij  een groepsaankoop van Energie.be, bijvoorbeeld. Maar toen de krant De Tijd dat ontdekte, bond Energie.be in. Klanten moeten nu niets meer bijleggen, maar ze kregen in april welgeteld 0 euro voor hun 'verkochte' zonnestroom. Ze hebben die in feite gratis moeten weggeven.

De Vlaamse Nutsregulator (VNR) ontdekte eerder al dat 1 leverancier, Eneco, het vorig jaar nog bonter had gemaakt. Jouw zonnestroom was 99,7 euro waard op de stroombeurs en je verkocht hem aan Eneco? Je kreeg er niets voor. Was je stroom minder waard dan die 99,7 euro, dan moest je bijbetalen. Bij een 'verkoopprijs' van 50 euro kreeg je niets, maar moest je zelf 49,7 euro betalen aan Eneco.

De gemiddelde stroomprijs stond in 2024 rond de 70 euro. De VNR rekende uit dat de klanten van Eneco aan het einde van het jaar gemiddeld 90 euro hadden moeten betalen voor hun zonnestroom die ze aan Eneco hadden verkocht. De federale ombudsman tikte Eneco op de vingers. Eneco compenseerde de getroffen klanten en trok het omstreden contract in. 

Octa+, Energie.be en Eneco zijn lang niet de enige stroomleveranciers waar zo'n scenario dreigt. Want nagenoeg alle stroomleveranciers hebben in hun contracten een formule staan waarbij eigenaars van zonnepanelen bij lage prijzen geen geld meer krijgen voor de zonnestroom die ze verkopen, maar zelf geld zullen moeten betalen. In totaal gaat het over zowat 450.000 gezinnen.

We bestudeerden alle 86 contracten die momenteel in Vlaanderen op de markt zijn. In 75 van die contracten staat dat je vanaf een bepaald bedrag zal moet betalen voor je zonnestroom, zelfs al zou je die stroom zelf nog met winst kunnen verkopen op de stroombeurs. Lees: op de groothandelsmarkt zou je nog geld krijgen voor je stroom. Bij je leverancier moet je zelf geld opleggen.

In totaal hebben zowat 600.000 huisboudens zo'n terugleveringscontract. 150.000 daarvan zijn contracten met een vaste verkoopprijs. Die is heel laag, maar blijft dus positief, ook wanneer de stroomprijzen negatief worden. Je krijgt altijd een (klein) beetje geld voor je stroomoverschotten. 10 van de 86 terugleveringscontracten bieden zo'n vaste prijs aan, zo blijkt uit ons onderzoek. In totaal hebben zowat 150.000 huishoudens met zonnepanelen dus zo'n vast terugleveringscontract. 

De 76 andere contracten zijn variabel of dynamisch. Meestal geven die je een interessantere prijs dan de vaste contracten, maar die prijs is onzeker. Hij is nooit vast, maar volgt de schommelende prijzen op de groothandelsmarkten. Dynamische contracten volgen die prijs per uur, variabele gebruiken meestal een gemiddelde van één of drie maanden.

Uit ons onderzoek blijkt dat in de meeste terugleveringscontracten een formule staat die eigenaars van zonnepanelen tóch kan doen bijbetalen, zélfs wanneer hun zonnestroom nog geld waard is op de groothandelsmarkt. Die formule staat in maar liefst 75 van de 76 aangeboden dynamische en variabele contracten.

De leveranciers doen daarmee wat elke handelaar doet: ze proberen winst te maken door zo duur mogelijk te verkopen en zo goedkoop mogelijk aan te kopen. 

Het leidt ertoe dat ook bij positieve prijzen huishoudens met zonnepanelen dreigen geld te moeten opleggen wanneer ze hun stroomoverschotten aan hun leveranciers willen verkopen. Alleen wanneer de prijzen hoog genoeg staan, komen de leveranciers over de brug.

Sommige leveranciers gaan daarin heel ver. In een contract van Octa+ moet je verkochte zonnestroom al 4,3 cent per kWh (dat is 43 euro per MWh) waard zijn op de groothandelsmarkt voor je er iets voor krijgt. Zolang jouw stroom geen 4,3 cent waard is, moet je zelf bijbetalen. Mega heeft meerdere contracten waar je zal moeten bijbetalen zolang je stroom geen 3 cent waard is. Net als Engie. Maar Engie heeft als enige ook een contract waar je niets moet bijbetalen bij een positieve prijs, maar integendeel onmiddellijk een beetje geld krijgt.

Concreet: bij een groothandelsprijs van 1 cent per kilowattuur zou je met dat ene contract van Engie meteen 0,826 cent krijgen. Bij Octa+ zou je bijna 3 cent moeten bijbetalen. Welk contract je hebt, maakt veel uit. 

De formule speelt dus een heel belangrijke rol. Maar ook de prijs van de stroom op de groothandelsbeurzen en de beursindexen. Zolang die hoog genoeg staat, krijg je van je leverancier nog geld voor je verkochte stroom.

De meeste groothandelsprijzen staan nu nog hoog genoeg. Dat is de reden waarom de meeste van de 450.000 betrokken huishoudens nog niet aan het bijbetalen zijn voor hun verkochte zonnestroom. Maar als we een zonnige zomer krijgen, bestaat de kans dat prijzen voor stroom op bepaalde momenten fors dalen.

De formules in de teruglevercontracten kunnen er dan voor zorgen dat je als eigenaar van zonnepanelen moet bijbetalen voor je eigen zonnestroom. Dat is wat de klanten van Octa+ deze maand is overkomen. Energie-experten vrezen dat dit de komende zomermaanden voor nog heel wat andere leveranciers en contracten ook het geval kan worden. Joannes Laveyne van de UGent: "Het onderzoek van VRT NWS bevestigt wat ik al had voorspeld: meer en meer huishoudens zullen moeten bijbetalen voor hun zonnestroom."

Van de tariefformule hangt veel af. Het is voor een klant dan ook heel belangrijk dat hij die formule zo helder mogelijk voorgesteld kriigt. Maar dat is lang niet altijd het geval. Meestal krijgt u iets in de zin van "Belpex * 0,085 - 1,15". 

Het is dikwijls ook zoeken naar een speld in een hooiberg om de formule terug te vinden. Bij sommige leveranciers staat ze heel duidelijk in een kadertje. Bij andere is ze weggemoffeld in piepkleine grijze lettertjes onderaan je contract.

Bovendien gaan veel leveranciers ervan uit dat je het jargon zomaar begrijpt. Ondanks meerdere beloften en convenanten om de energiefacturen eenvoudiger te maken voor de consument, zijn onze energiefacturen nog veel te vaak een onontwarbaar kluwen. 

Onze overheden zijn er blijkbaar niet in geslaagd de energieleveranciers te verplichten die kernformule zo eenvoudig mogelijk weer te geven. Dat doet veel klanten afhaken en wakkert het wantrouwen van de mensen in de energietransitie aan. 

Mensen dreigen energieleveranciers ervan te verdenken dat ze woekerwinsten maken op de kap van de eigenaars van zonnepanelen. Wellicht bekruipt sommigen na onze doorlichting de gedachte: "Ik gooi mijn zonnepanelen van mijn dak, of ik teken gewoon geen terugleveringscontract meer. Liever mijn stroom gratis op het net dan er iets voor te moeten betalen." 

Dat is een verkeerde conclusie. Zonnepanelen zijn nog altijd een interessante investering. Maar energieleveranciers geven met hun prijssignaal effectief aan dat ze niet langer geïnteresseerd zijn om op piekmomenten jouw overschotten aan zonne-energie op te kopen. Zonne-energie is minder waard als hij er is op momenten dat we hem niet nodig hebben, zegt energie-expert Dieter Jong: "De leveranciers beschouwen jouw stroom op dat moment als afval."

Bovendien leidt de wispelturigheid van de zonnepanelen tot een extra kost voor de leveranciers. Door de soms onvoorspelbare zonnestroom, af en toe nog versterkt door de grillige windenergie, wordt het elektriciteitsnet instabieler. Dat net moet dus koste wat het kost in balans worden gehouden om te voorkomen dat het instort. Een energieleverancier moet dus op elk moment evenveel stroom aanbieden als afnemen. Slaagt hij daar niet in, dan betaalt hij heel hoge balanceringstarieven.

Die tarieven explodeerden in tien jaar tijd van nog geen 15 naar ruim 187 miljoen euro per jaar. 187 miljoen die leveranciers moeten ophoesten om de zonnestroom te kunnen bijsturen. De leveranciers rekenen die extra kosten via het negatieve getal door in de terugleveringscontracten, waardoor huishoudens nog wat minder krijgen voor hun zonnestroom.

Met die prijspolitiek willen de leveranciers de eigenaars van zonnepanelen ook aanporren. Deze moeten proberen zelf meer stroom te verbruiken wanneer er veel zonne-energie aankomt. Want gemiddeld gaat ongeveer twee derde van de stroom van hun zonnepanelen als overschot het stroomnet op. Dat kan verminderen wanneer ze op een zonnige middag bijvoorbeeld de vaatwasmachine, wasmachine of droogkast aanzetten, de warmtepomp activeren of een elektrische auto opladen.

Ook thuisbatterijen vormen een deel van de oplossing. Of slimme sturingen die de zonnepanelen zelfs afschakelen als je moet beginnen te betalen voor je stroomoverschotten. Er bestaan handige softwaretoepassingen die dat allemaal automatisch sturen.

Alleen: al die ingrepen kosten geld. En niet iedereen kan of wil zo intens bezig zijn met het beheer van zijn stroom. Experts verwachten bovendien dat ze het overaanbod aan zonnestroom nooit volledig kunnen wegwerken.

"Je mag ook niet verwachten dat de huishoudens verantwoordelijk moeten worden voor de evenwichten op de elektriciteitsmarkt," klinkt het. De oplossing zal moeten komen van de grote industriële spelers. Die kunnen grote batterijenparken ontwikkelen. Of het overaanbod van stroom uit wind en zon slim sturen, door grote zonne- en windmolenparken tijdig aan- of uit te schakelen, bijvoorbeeld.

Maar voorlopig zullen we het nog even moeten doen met erg wispelturige stroommarkten waarbij negatieve prijzen almaar vaker zullen voorkomen. Hoe dan ook: bewuster met je stroomverbruik bezig zijn, zal altijd helpen.