Nu het conclaaf begonnen is: hoe waarheidsgetrouw is de film 'Conclave' écht?

Ruim 2 weken na de dood van paus Franciscus is het conclaaf gestart. Kort samengevat: de 133 stemgerechtigde kardinalen isoleren zichzelf de komende dagen in het Vaticaan om het eens te geraken over wie de nieuwe paus wordt.

Over die mysterieuze stemming maakte regisseur Edward Berger vorig jaar de Oscarwinnende film 'Conclave', gebaseerd op het gelijknamige boek van Robert Harris. De film vertelt het verhaal van deken Thomas Lawrence, gespeeld door Ralph Fiennes, die de opdracht krijgt om het conclaaf in goede banen te leiden. 

Al blijkt dat geen cadeau. De deken krijgt te maken met een groep kardinalen die sterk ideologisch verdeeld is, waar gelobbyd wordt en waar corruptie en politieke afrekeningen welig tieren. Is dat louter de verbeeldingskracht van Hollywood, of schuilt er ook een waarheid achter?

"Dat er gelobbyd wordt, is geen geheim", zegt kerkjurist Rik Torfs. "Kardinalen praten met elkaar, ook al voor de dood van de paus."

"Maar ze doen dat vooral tijdens het preconclaaf, de periode tussen de dood van de paus en de start van het conclaaf. Daar worden de visies en de standpunten van de kardinalen gedeeld en wordt de staat van de Kerk opgemaakt."

Vaticaankenner Emmanuel Van Lierde noemt dat preconclaaf "de belangrijkste periode". "Dan gebeurt eigenlijk heel het strategische steekspel dat we in de film zien, zij het minder uitgesproken. Tijdens het conclaaf zelf heerst er een meer serene gebedssfeer. De film haalt dat wat door elkaar."

Torfs merkt nog op dat de manier waarop de kardinalen met elkaar omgaan - ze praten openlijk over verraad en politieke intriges, en gaan heel direct met elkaar in discussie - ook ver van de werkelijkheid staat.

"De film is gemaakt in Hollywood en dat merk je in de Angelsaksische directheid van communiceren. In een Latijnse sfeer moet je naar de bijzinnetjes zoeken, dat is een subtieler verbaal spel."

"In 'Conclave' spreken de kardinalen elkaar zelfs aan met hun voornaam, iets dat vreemd en ongebruikelijk is. In werkelijkheid gaat het er allemaal minder expliciet en minder familiair aan toe."

In 'Conclave' krijg je een inkijk van binnen de muren van het Vaticaan, een plek waar nog niet veel buitenstaanders - laat staan cameraploegen - zijn geweest. De film neemt de kijker mee in de appartementen van de kardinalen, de marmeren gangen van het wooncomplex, de grote refter waar ze samen eten... Zijn die plekken waarheidsgetrouw, of is het eerder nattevingerwerk?

Volgens Emmanuel Van Lierde, die al binnen het Vaticaan geweest is, zit de film daar redelijk fout. "Het donker marmer, alsook de luxueuze, ruime appartementen, die in 'Conclave' te zien zijn, kloppen niet. De kamers van de kardinalen zijn eerder sober. De weinige grotere kamers die er wel zijn, heeft men moeten ombouwen omdat het gebouw niet voorzien is om 133 kardinalen te huisvesten."

"Daarnaast is de refter ingericht met ronde tafels, in plaats van lange rechte tafels, en is er een buffet waar de kardinalen zelf hun eten moeten halen (in de film wordt dat dagelijks netjes opgediend door nonnen, red.). Ik weet niet of dat tijdens het conclaaf ook zo is, maar ik vermoed van wel."

"De Sixtijnse kapel is wel waarheidsgetrouw nagebouwd, en dat is wat het decor betreft ook zowat het enige dat echt klopt", aldus de Vaticaankenner.

In 'Conclave' zijn er aan de start van het conclaaf duidelijk uitgesproken favorieten, die ook elk tientallen andere kardinalen achter zich hebben staan die trouw op hen stemmen. Er zijn ook groepen die samenklitten op basis van hun ideologische overtuiging.

Volgens Van Lierde zit daar een grond van waarheid in, al is dat in werkelijkheid toch minder uitgesproken. "Binnen dat collectief van kardinalen bestaan er wel degelijk vriendschappen en zijn er ook bepaalde groepen die samenhangen."

"Zo is er een groep van kardinalen die bisschop zijn in landen rond het Middellandse Zeegebied en die samen een front vormen als het gaat om de migrantenproblematiek aldaar. Zij komen geregeld samen, kennen elkaar goed, en kunnen daardoor een bepaalde toon zetten om stemmen achter iemand te krijgen."

Maar kardinalen kunnen ook verbonden zijn op basis van hun komaf, zoals de film laat zien. "Zo bestaan er groepen die samenhangen op basis van hun land of continent. De Aziatische kardinalen zijn bijvoorbeeld flink verdubbeld, van 10 naar 24. En er is ook een grote groep van 17 Italiaanse kardinalen. Zij kunnen hun krachten bundelen tijdens een stemming."

En dan zijn er ook zogenoemde kingmakers. "Dat zijn individuele kardinalen of groepen die een grote invloed kunnen uitoefenen binnen het conclaaf", aldus Van Lierde. Volgens Rik Torfs zou de Britse kardinaal Timothy Radcliffe zo'n rol kunnen spelen tijdens dit conclaaf.

Een bepalend moment in de film is wanneer aan het licht komt dat een kardinaal stemmen had proberen te kopen om verkozen te geraken. Een andere kardinaal ziet zijn gooi naar het pausschap in rook opgaan wanneer er een 'schandaal' uit het verleden wordt gelekt. Gebeurt dat echt?

"Reputatie is – net als in de film geschetst wordt - erg belangrijk binnen de verkiezingen van de nieuwe paus", aldus Torfs. "Maar dat ze elkaar op die manier gaan bekladden is niet aannemelijk. Andere kardinalen omkopen is al helemaal onwaarschijnlijk."

Als er al in het verleden wordt gespit van mogelijke kandidaten, gebeurt dat doorgaans door de pers. "Zo is ook Jorge Mario Bergoglio (paus Franciscus, red.) in de media ooit beticht van samenzwering met de junta in Argentinië", zegt Van Lierde. "Het gebeurt echter weinig dat kardinalen zelf lastercampagnes in gang zetten, zoals in de film het geval is."

Dat stemmen letterlijk gekocht worden, gebeurt ook volgens Van Lierde niet. "Mensen kunnen wel beloond worden met posten eens de paus gekozen is. De kingmakers bijvoorbeeld kunnen in ruil voor hun steun achteraf beloond worden met bepaalde functies. Maar die deals worden niet per se op voorhand gesloten."

Op het einde van de film wordt uiteindelijk een outsider, die geen enkele kardinaal op voorhand kende, gekozen als nieuwe paus. Daarbij komt nog kijken dat de uiteindelijke 'winnaar' van het conclaaf intersekse is en dus geboren is met zowel mannelijke als vrouwelijke geslachtskenmerken.

Torfs noemt het een erg onwaarschijnlijk einde. "Dat er plots een kardinaal komt aanwaaien met papieren waarop staat dat hij er ook bij is, is al onwaarschijnlijk. Maar dat die dan ook nog eens verkozen wordt, is onmogelijk. Dat de paus ook nog een hermafrodiet blijkt te zijn, is helemaal onmogelijk."

Van Lierde sluit zich daarbij aan, al acht hij de kans niet helemaal uitgesloten dat een onbekende kardinaal paus zou worden. "Het doet zelfs een beetje denken aan het verhaal van onze eigen kardinaal, Dominique Mathieu. Wie weet wordt hij wel de nieuwe paus", besluit de Vaticaankenner.