Van zwarte rook tot "Habemus papam": zo verloopt conclaaf dat nieuwe paus aanduidt

Het conclaaf is de vergadering van stemgerechtigde kardinalen die een nieuwe paus kiezen. De term komt van het Latijnse 'cum clave'. Letterlijk: met de sleutel, dus achter slot en grendel, achter gesloten deuren. Enkel de kardinalen en het nodige personeel (de conclavisten) mogen binnen in de Sixtijnse Kapel.

Ten vroegste op de 15e dag na het overlijden van de paus, ten laatste 20 dagen na zijn dood, zoals bepaald door paus Johannes-Paulus II. Op die manier hebben alle kardinalen de tijd om naar Rome af te reizen. De periode tussenin heet de sedis vacatio, wat staat voor 'de lege stoel' – noem het een vacature. 

De voorbije keren was die periode er vaak eentje van een pre-conclaaf, waarbij de kardinalen al onder elkaar het een en ander aftoetsten.

In principe mag er tijdens het conclaaf geen contact zijn met de buitenwereld, al lijkt dat in een tijd van smartphones en internet een illusie. Volgens de regels wordt er alleszins enkel gecommuniceerd met de wereld buiten de Kapel als er een nieuwe paus is verkozen. 

Sinds de pausverkiezing van 2005 logeren de kardinalen in de Domus Sanctae Marthae, een gerenoveerd gebouw aan de overzijde van de Sint-Pietersbasiliek, waar paus Franciscus woonde. Ze krijgen elk een sobere ingerichte kamer. De ramen van dit gastenverblijf worden tijdens een conclaaf verzegeld en geblindeerd, alle verbindingen met radio, tv en internet worden geblokkeerd.

Het conclaaf begint op woensdagnamiddag 7 mei. De stemgerechtigde kardinalen vieren op deze openingsdag in de Sint-Pietersbasiliek eerst de mis, de 'Pro Eligendo Summo Pontifice' ('Voor de keuze van een nieuwe paus'). 

Na de mis gaan de kardinalen in processie, in een ketting van rode gewaden, naar de Sixtijnse Kapel, terwijl ze de litanie van alle heiligen zingen. Daarin vragen ze om voor hen te bidden ('Ora pro nobis'). Ook wordt het 'Veni Creator Spiritus' gezongen.

In de Sixtijnse Kapel wordt die dag al één stemronde gehouden. De voorzitter van het conclaaf is - in principe - de staatssecretaris van het Vaticaan, en dat is kardinaal Pietro Parolin, nota bene zelf een grote kandidaat om paus te worden.

Enkel kardinalen jonger dan 80 jaar hebben stemrecht – het is te zeggen, 80 jaar op de dag dat de paus is gestorven. 

Vroeger was het aantal kardinalen beperkt, maximaal 70.  Paus Johannes XXIII was de eerste die dat overschreed: hij liet bij zijn overlijden in 1963 een College van 82 kardinalen na.

Onder paus Paulus VI werden de huidige regels vastgesteld. Hij overschreed het aantal van 100 kardinalen en bepaalde hij dat kardinalen die minstens de leeftijd van 80 jaar bereikt hebben geen stemrecht meer hebben in het conclaaf. Kardinalen die die leeftijd zijn gepasseerd blijven wel zitting houden in het College van Kardinalen. Zo is dat nu nog.

Er is altijd voor gezorgd dat dat aantal kardinalen rond de 120 schommelde, nu zullen het er 133 zijn (enkele dagen na de dood van Franciscus haakten de Spaanse kardinaal Cañizares Lllovera en de Bosnische kardinaal Puljic ultiem af, om gezondheidsredenen).

Iets meer dan 8 op de 10 zijn ooit door Franciscus tot kardinaal 'gecreëerd', waarmee hij er min of meer voor heeft gezorgd dat waarschijnlijk iemand van zijn lijn opvolger zal worden. Tenzij er plots een conservatieve wind waait door het College.

Bij elke stemronde krijgt een kardinaal een briefje waarop hij de naam van zijn kandidaat schrijft. Hij loopt dan met dat briefje omhoog naar het altaar voor het magnifieke wandschilderij van Michelangelo en stopt het briefje in een kelk. Tussen de stemrondes door wordt er gebeden.

Als er na 1 ronde nog geen kandidaat met twee derde van het aantal stemmen is verkozen, volgen er stemrondes tot die meerderheid wél wordt gehaald. Er zijn 4 stemmingen per dag: 2 in de voormiddag en 2 in de namiddag. Om de 9 ronden wordt er niet gestemd, dan is er ruimte voor rust en bezinning. En eigenlijk onvermijdelijk ook voor onderhandeling.

Uit de voorbije 2 conclaven is gebleken dat het snel kan gaan. Vaak roteren in de eerste ronde een tiental namen van kardinalen, dat kalft al snel af tot 2 à 3 topnamen, daaruit wordt dan de paus gekozen.

Zodra blijkt dat één kardinaal de vereiste meerderheid heeft, vraagt de deken van het College van Kardinalen (of de eerste onder de kardinalen naar rang en anciënniteit) namens het gehele college of hij aanvaardt. Zodra deze antwoordt met "accepto" is hij formeel paus. Vervolgens wordt hem gevraagd welke pausnaam hij wil aannemen.

Iconisch en klassiek: het signaal dat toont aan de buitenwereld of er een paus is gekozen of niet, is de rook die tijdens het conclaaf 2 maal per dag opstijgt uit de smalle schouw bovenop de Sixtijnse Kapel. De rook ontstaat door het verbranden van de stembrieven van 2 stemrondes.

Men doet dit éénmaal in de voormiddag en éénmaal in de namiddag, dus telkens na 2 stemrondes, tenzij er na één stemming in een dagdeel een nieuwe paus is. Dan is er natuurlijk geen extra ronde meer nodig en kan je de witte rook sneller verwachten.

Zolang er geen nieuwe paus is, worden alleen de briefjes verbrand: er stijgt dan zwarte rook op uit de schoorsteen. Als een paus gekozen is, wordt aan de stembriefjes nat stro of een chemische stof toegevoegd, waardoor de rook wit wordt. En dan kan de buitenwereld juichen en kan het Sint-Pietersplein zich vullen om de nieuwe paus te verwelkomen.

Het verhaal gaat ook dat er vlak bij het bordes van de basiliek de 'kamer der tranen' is. Een ruimte waarin de paus nog even alleen kan zijn vooraleer hij aan zijn onmetelijke opdracht begint, en waar hij zich klaarmaakt om op het bordes te verschijnen. Maar eigenlijk is het de sacristie van de Sixtijnse Kapel.

Daar hangen 3 maten van pauselijke, witte soutanes, van klein tot groot. Ook enkele ornamenten die de paus dan al dan niet kan aandoen. En van daaruit stapt de paus naar de 'loggia' van de basiliek, om voorgesteld te worden aan de gelovigen. Met als aankondiging de legendarische "Habemus papam", uitgesproken door de kardinaal-protodiaken, de Fransman Mamberti. Daarna geeft de nieuwe paus zijn eerste zegen, 'Urbi et orbi' ('voor de stad en de wereld'). 

Ja: Jozef De Kesel (77) en Dominique Mathieu (61).

Jozef De Kesel was aartsbisschop van Mechelen-Brussel van 2015 tot 2023. In 2016 werd hij door paus Franciscus tot kardinaal benoemd. Hij was destijds verrast dat hij de kardinaalstitel kreeg, vertelde hij in 2019 aan VRT NWS. "Ik weet echt niet waarom de paus voor mij als kardinaal koos. Ik heb het hem niet gevraagd. Het is ook niet zo dat elke aartsbisschop sowieso kardinaal wordt. Vroeger was dat in mijn bisdom wel het geval, maar nu niet meer. En Franciscus denkt niet traditioneel. Waarom ik dan wel? Omdat ik op zijn lijn zit? Misschien, dat weet ik niet, echt niet."

Dominique Mathieu is de aartsbisschop van Teheran. Hij kreeg vorig jaar verrassend de rode kardinaalshoed. Mathieu werkt sinds 2013 in Libanon. In 2021 werd hij aartsbisschop van Teheran-Isfahan. Dat is het enige katholieke bisdom in het overwegend islamitische Iran. Het bisdom zou iets meer dan 60.000 katholieke gelovigen tellen. Volgens het Vaticaan was het belangrijk dat Mathieu kardinaal werd "om de dialoog met Iran te versterken, zeker in de huidige context van oorlog in het Midden-Oosten".

Dat is koffiedik kijken. Denk aan deze boutade: "Wie als paus het conclaaf binnengaat, komt als kardinaal weer buiten". Je kan met andere woorden maar beter niet als grote favoriet de Sixtijnse Kapel binnenstappen. Er circuleert altijd wel een lijst van papabili, kardinalen die als een mogelijke paus worden aanzien, maar die is lang en vaak flou qua argumenten.

Toch eens speculeren... kardinaal én staatssecretaris Parolin wordt al eens genoemd, de huidige nummer 2 in het Vaticaan, al zou die iets te licht wegen. Een Italiaan, een Europaan, vroeger de sleutel tot succes, ook nu nog heeft Europa de grootste groep kardinalen, maar is dat continent niet al te ontkerkelijkt om nog een paus te leveren? 

Heeft Franciscus de trend gezet voor een nieuwe Zuid-Amerikaan? Of moet Azië, waar het Rooms-katholiek geloof nog altijd veel zieltjes wint, de paus leveren? In de figuur van de Filipijn Louis Tagle bijvoorbeeld? Of is het tijd voor een zwarte paus? Wellicht niet omdat de Afrikaanse kardinalen té conservatief zijn. God zal het weten, maar het conclaaf zal beslissen.