VS en Oekraïne ondertekenen langverwachte grondstoffendeal

Net voor middernacht Belgische tijd meldde het Witte Huis dat de grondstoffendeal ondertekend was. De Oekraïense minister van Economie Joelia Svyrydenko postte op X een foto van de ondertekening met onder meer Amerikaans minister van Financiën Scott Bessent.

"Ik wil iedereen bedanken die heeft bijgedragen aan deze overeenkomst en heeft geholpen om deze sterker te maken. Dit document kan voor onze beide landen - Oekraïne en de Verenigde Staten - succes opleveren", schrijft ze. 

Ook de Oekraïense minister van Buitenlandse Zaken Andrii Sybiha‎ is enthousiast over het akkoord. Hij spreekt over "een belangrijke mijlpaal in de relatie met Amerika, met als doel om de Oekraïense economie en veiligheid te versterken". 

De Verenigde Staten spreken in een verklaring over "een economisch partnerschap dat onze 2 landen in staat stelt om samen te werken en samen te investeren om te verzekeren dat onze wederzijdse middelen, talenten en capaciteiten het economische herstel van Oekraïne kunnen versnellen."

In de verklaring staan geen details over de deal, maar Svyrydenko zegt dat het akkoord "projecten voor de winning van mineralen, olie en gas" op Oekraïens grondgebied mogelijk maakt. Oekraïne zou wel de controle behouden op haar grondstoffen. De VS krijg toegang tot "toekomstige" mijnen, wat wil zeggen dat het nog jaren kan duren voordat de Amerikanen hun grondstoffen in handen hebben.

De vraag treedt automatisch op de voorgrond: welke grondstoffen heeft Oekraïne in zijn bezit? 

Heel wat, zo blijkt uit inschattingen. Oekraïne zou maar liefst 5% van 's werelds belangrijkste grondstoffen in de grond hebben zitten. Het gaat daarbij over Lithium, grafiet en kobalt, maar ook over mangaan, ijzer, titanium en uranium. Eerder bracht VRT NWS al een overzicht van de Oekraïense grondstoffen: dat vindt u hier terug.

Dat de Verenigde Staten een grondstoffendeal met Oekraïne willen sluiten, is ook helemaal geen toeval. De laatste jaren is een ware race naar onder meer zeldzame aardmetalen ontstaan, omdat die stoffen een belangrijke rol spelen in de transitie naar een groene economie. Onder meer voor de productie van elektrische voertuigen, zonnepanelen, smartphones en batterijen zijn die grondstoffen nodig.

Onlangs ondertekende de Amerikaanse president Trump nog een decreet om versneld aan diepzeemijnbouw te willen doen - ook in internationale wateren - waar China boos op reageerde. 

Momenteel heeft China quasi een monopolie op die zeldzame aardmetalen. Het land schrikt er ook niet voor terug om die macht voor geopolitieke doeleinden te gebruiken: door de handelsoorlog met de VS heeft China de export van verschillende zeldzame aardmetalen tijdelijk stopgezet. Dat veroorzaakt kopzorgen in verschillende sectoren van de wereldeconomie.

Een deel van de zeldzame grondstoffen die de VS volgens het akkoord mag ontginnen, liggen in oorlogsgebied. “Een deel van die grondstoffen liggen in het oosten van Oekraïne, dat bezet is door Rusland of waar wordt gevochten”, zegt Moskou-correspondent Geert Groot Koerkamp in De Ochtend op Radio 1. “En in oorlogsgebied kan je niet zomaar grondstoffen ontginnen.”

Maar toch lijkt dat voorlopig geen probleem te zijn, want het akkoord kan pas in werking treden wanneer de oorlog voorbij is. “De exploitatie van die grondstoffen is een kwestie van tientallen jaren. Het is dus een akkoord op zeer lange termijn en tegen dan kan de situatie helemaal anders zijn.”

Zelensky vroeg oorspronkelijk om veiligheidsgaranties in het akkoord op te nemen, maar Trump zag dat niet zitten. Het was een van de redenen dat de deal eerder mislukte.

"Volgens de Oekraïense vicepremier zou er nu wel degelijk sprake zijn van veiligheidsgaranties", zegt buitenlandjournalist Bert De Vroey. "In plaats van kapitaal (voor het investeringsfonds, red.) zou de VS dan luchtverdedigingssystemen leveren. Het wordt afwachten of dat ook effectief klopt. Het zou alleszins de eerste stap zijn naar nieuwe wapenleveringen van de VS."

Het akkoord komt er na maandenlange onderhandelingen, waarin de spanningen hoog opliepen. De deal zou normaal in februari ondertekend worden, maar leek ineens ver weg na de verhitte confrontatie tussen Amerikaans president Donald Trump en Oekraïense president Zelensky in het Witte Huis. 

De relatie tussen beide leiders verzuurde, de onderhandelingen kwamen volledig tot stilstand en Trump zette de Amerikaanse hulp aan Oekraïne stop. Vorige week spraken ze voor het eerst opnieuw in Rome, waar ze allebei aanwezig waren voor de begrafenis van de paus. Ze hadden het toen onder meer over de grondstoffendeal, vertelde Trump achteraf. 

Afgelopen week werd duidelijk dat een akkoord in de pijplijn zat. Al kwam dat woensdag nog even op de helling te staan. De Oekraïners verweten de VS bijkomende voorwaarden te stellen. Bessent legde de schuld bij de Oekraïners en liet weten dat de VS “klaar is om te tekenen”. Enkele dagen later is de deal nu helemaal rond. 

In een videoboodschap naar aanleiding van de ondertekening spreekt Bessent veel straffere taal over de Russen dan we van de Trump-administratie gewoon zijn. Hij spreekt over “de gruwelijke en zinloze oorlog” en in het geschreven statement gaat het over “de grootschalige invasie door Rusland.”

"Geen enkele staat of persoon die de Russische oorlogsmachine gefinancierd heeft of aan Rusland geleverd heeft, zal voordeel mogen halen uit de heropbouw van Oekraïne", klinkt het.

“Deze deal is een duidelijk signaal aan Rusland dat de Trump-administratie zich inzet voor een vredesproces met een focus op een vrij, soeverein en welvarend Oekraïne op lange termijn”, aldus Bessent.