China zet wereldwijde export stop van verschillende zeldzame aardmetalen: tegenreactie die niet alleen Amerika, maar ook ons raakt

Meer specifiek heeft China de export van 7 zeldzame aardmetalen tijdelijk stilgelegd. Onder meer de stoffen samarium, gadolinium en terbium staan op de nieuwe lijst. Ook de handel in verschillende zeldzame aardmagneten - ook bekend als 'permanent magnets', de sterkste magneten op de markt - is door de beslissing opgeschort. De containers die momenteel klaarliggen, mogen de havens niet verlaten.

De Chinese bedrijven die de export willen hervatten, moeten eerst een speciale licentie aanvragen bij de overheid. Het probleem is dat de regering nog maar net is gestart om dat systeem op poten te zetten. Het is dus onduidelijk hoelang het zal duren voor bedrijven hun licenties krijgen: mogelijk ligt de export voor weken of zelfs maanden stil.

De nieuwe maatregel past in de handelsoorlog die China en de Verenigde Staten momenteel uitvechten. Dat de Amerikaanse president Donald Trump 145 procent aan taksen aanrekent voor de import van Chinese producten, noemt China "eenzijdige intimidatie en dwang". 

China heeft praktisch gezien een monopolie op de handel in zeldzame aardmetalen, aangezien de productie van die metalen voor 69 procent in Chinese handen ligt. Het is dus niet zomaar mogelijk om elders alternatieve productielijnen te zoeken en op te zetten om tekorten te vermijden.

Door de export van zeldzame aardmetalen stil te leggen, wil China vooral Amerikaanse bedrijven raken. De Verenigde Staten zijn dan ook - net als heel wat andere landen - afhankelijk van China om die aardmetalen in handen te krijgen. Amerika zou 80 procent van zijn voorraden uit China importeren. 

"China heeft zijn lijst voor de exportstop strategisch samengesteld", zegt de directeur van American Rare Earths Mel Sanderson bij het Britse persbureau Reuters. "Ze hebben de zeldzame aardmetalen gekozen die essentieel zijn voor de Amerikaanse economie." Onder meer Apple, Tesla en Lockheed Martin worden getroffen door de exportstop.

Zeldzame aardmetalen spelen een belangrijke rol in de wereldeconomie. Ze worden voor verschillende toepassingen gebruikt, gaande van auto's over elektronica en smartphones tot wapensystemen. Door de nadruk op een meer duurzame economie, winnen zeldzame aardmetalen ook sterk aan belang. Onder meer de ontginning van lithium is belangrijk voor de groene energietransitie.

China besliste om niet alleen de export naar Amerika, maar ook naar andere landen aan banden te leggen. "China viseert duidelijk de Verenigde Staten, niet Europa." Dat zegt Sven Van Kerckhoven, professor politieke economie aan de Brussels School of Governance (VUB). "De regering weet echter goed genoeg dat de materialen via de EU en andere landen snel de weg naar de VS zouden kunnen vinden. Dan zou de impact van de maatregel een stuk kleiner zijn."

"Het lijkt erop dat China meer tijd nodig heeft om met regels te komen die de transfer via derde landen zouden bemoeilijken en enkel de VS zouden treffen. In afwachting hebben ze er dus voor gekozen om de volledige export te bevriezen."

De Chinese maatregel kan verregaande gevolgen hebben, zegt Van Kerckhoven. "Bedrijven hebben meestal slechts een beperkte voorraad van deze metalen, vooral in de VS. De bedrijven die de metalen gebruiken, zouden dus zeer snel door hun voorraad kunnen zitten. Dat zou fabrieken volledig kunnen stilleggen, met potentieel een grote impact."

De laatste dagen heeft China meer economische toenadering gezocht tot de Europese Unie, in de hoop samen weerstand te bieden tegen de Amerikaanse importtaksen. Dat de export van zeldzame aardmetalen naar Europa stopt kan roet in het eten gooien, al denkt Van Kerckhoven niet dat de relaties volledig zullen verzuren.

"Zeldzame metalen vormen slechts een klein onderdeel van de handelsrelatie tussen China en de EU. Een heel belangrijk onderdeel wel, maar slechts een deeltje. Aangezien China eerder het doel heeft om de VS met zijn maatregelen te treffen, zou op relatief korte termijn de handelsrelatie tussen China en de EU wel terug kunnen verdiepen."

Het is alleszins niet de eerste keer dat China zijn dominantie op de aardmetalenmarkt gebruikt voor geopolitieke doeleinden. In 2010 stopte het land met de export van zeldzame aardmetalen naar Japan, omdat de politieke spanningen tussen de 2 landen opliepen na een botsing tussen schepen in betwist gebied. De afgelopen 2 jaar heeft Peking ook beperkingen ingevoerd voor de export van stoffen zoals gallium, germanium en grafiet.

Verschillende landen proberen dan ook hun afhankelijkheid van China zoveel mogelijk af te bouwen. China is dan wel de grootste exporteur van de zeldzame aardmetalen (met 44 miljoen ton aan aardmetalen, red.), het is niet het enige land met voorraden in de grond.

Vietnam en Brazilië hebben eveneens grote voorraden aan zeldzame aardmetalen (allebei zo'n 22 miljoen ton, red.), maar ontginnen een stuk minder: in 2020 haalden beide landen 1.000 ton uit de grond, in vergelijking met 140.000 ton door China. Onder het presidentschap van Joe Biden keek Amerika in de richting van Vietnam, in de hoop het Chinese monopolie te doorbreken.

Ook de Europese Unie - die in 2023 tot 98 procent van haar zware zeldzame aardmetalen uit China haalde - is op zoek naar alternatieven. Daarom werkt de EU met de Critical Raw Materials Act (CRMA), waarbij de nadruk ligt op eigen productie en meer recyclage van zeldzame aardmetalen.

De Europese reserves zijn vooral te vinden in de Scandinavische landen, maar ook in Frankrijk en Estland zijn mijnen aangelegd. De binnenlandse productie ligt echter nog steeds te laag om de economie te dragen.