Dichterbij dan ooit of volledig onhaalbaar? Dit plan ligt op tafel voor mogelijke vrede in Oekraïne

Een tijdelijk paasbestand dat aan flarden werd geschoten. De Verenigde Staten die dreigen de vredesonderhandelingen te verlaten. Het geannexeerde Oekraïense schiereiland Krim dat officieel Russisch grondgebied kan worden. Een voorstel tot bevriezing van het geweld aan de frontlijn, maar ondertussen flakkeren de gevechten op, zowel aan de Oekraïense als aan de Russische kant van de frontlijn.

Duurzame vrede in Oekraïne lijkt verder weg dan ooit. Des te onverwachter was de uitspraak van de Amerikaanse president Donald Trump gisterenavond, wanneer hij zich tijdens een persbriefing in het Witte Huis liet ontglippen dat er een akkoord in de maak is met Rusland én Oekraïne over een einde aan het conflict. In Rusland en in Oekraïne blijft het daarover voorlopig muisstil.

Verschillende passages van het 'vredesplan' dat de Amerikanen gepresenteerd hebben aan de Russen en de Oekraïeners zijn de afgelopen dagen uitgelekt. Analisten wereldwijd zijn het erover eens: het is een plan dat vooral Rusland bevoordeelt, en dat ten koste gaat van de soevereiniteit en integriteit van het Oekraïense volk. We sommen de meest opvallende voorstellen even op.

Een van de belangrijkste elementen uit het vredesvoorstel van de VS is een bevriezing van de frontlijn. Dat betekent dat Rusland al het grondgebied dat het tijdens de oorlog heeft veroverd, zou krijgen en dat Oekraïne daar bijgevolg afstand van moet doen.

Daarmee doet Poetin voor de eerste keer afstand van de grote eis die hij al sinds het begin van de 'speciale militaire operatie' heeft verkondigd: de volledige verovering van de 4 oblasten (bestuurlijke regio's, red.) Cherson, Zaporizja, Donetsk en Loehansk. Poetin beweert dat hij de rechten van Russischtalige bevolkingsgroepen in deze regio’s beschermt, ook al zijn er veel aanwijzingen dat dit vooral een voorwendsel is.

Rusland heeft ongeveer twee derde van de provincies veroverd, en zou dus aanspraak maken op dat gebied. De nucleaire energiecentrale van Zaporizja (ZNPP), die momenteel door Russische troepen bezet is, zou "als Oekraïens grondgebied worden beschouwd", maar onder Amerikaans gezag komen te staan.

Rusland zou zich wel moeten terugtrekken uit delen van de oblast Charkiv die door Russische troepen momenteel bezet worden. Het plan zou Oekraïne "onbelemmerde doorgang" langs de Dnipro-rivier verlenen. Tienduizend Europese militairen zouden ingezet worden om die bestandslijn te bewaken.

"Het is op zich een grote stap omdat Rusland voor het eerst afwijkt van de eisen die het al 3 jaar stelt, maar tegelijk is het ook niet echt een compromis", zegt Ruslandkenner bij VRT NWS Marijn Trio. "Rusland zou met deze deal afstand doen van gebied dat onder controle staat van Oekraïne, en dat Rusland zelf ook niet snel militair zou kunnen veroveren. Tot grote toegevingen is Poetin voorlopig niet bereid."

Zowel in Rusland als in Oekraïne kan een bevriezing van de frontlinie op tegenstand rekenen. De Oekraïense president Volodymyr Zelensky zegt dat het plan de grondwet van Oekraïne schendt. "Er is niets om over te spreken", zegt Zelensky. "Dit schendt onze grondwet. Dit is ons grondgebied, het grondgebied van Oekraïne."

Ook Russische overheidsmedewerkers hebben dit deel van het vredesplan verworpen en noemen het voorgestelde compromis "onaanvaardbaar". Ze eisen dat Oekraïne zich volledig moet terugtrekken uit de 4 oblasten, omdat Rusland de gehele gebieden als onderdeel van de Russische Federatie claimt, ook de delen die nu nog niet bezet zijn.

De annexatie van gebieden zoals delen van Donetsk, Loehansk, Zaporizja en Cherson wordt internationaal algemeen gezien als een schending van het Handvest van de Verenigde Naties, dat territoriale integriteit van staten beschermt. Erkenning van dergelijke annexaties zou een gevaarlijk precedent scheppen waarbij andere landen zich gesterkt kunnen voelen om met geweld grenzen te hertekenen (zoals het conflict tussen China en Taiwan, en de oorlog tussen Israël en Palestina).

Een tweede en misschien zelfs meest omstreden element van het Amerikaanse vredesplan is de erkenning van het Oekraïense schiereiland Krim als deel van Rusland. In 2014 hebben Russische troepen het bezet en is het opgenomen in de Russische Federatie. 

Op 16 maart 2014 werd een referendum gehouden onder Russische controle, waarbij volgens de officiële cijfers meer dan 90 procent voor aansluiting bij Rusland stemde, maar de legitimiteit hiervan wordt internationaal betwist. Rusland annexeerde de Krim kort daarna officieel.

Opnieuw heeft de Oekraïense president Zelensky de erkenning van Oekraïens grondgebied als deel van Rusland verworpen. Hij zegt dat dit zijn grondwet schendt, aangezien de Krim Oekraïens grondgebied is. Het druist ook in tegen het internationaal recht, dat stelt dat de na-oorlogse grenzen (na WOII, red.) niet met geweld mogen worden veranderd.

Onder president Donald Trump komt er dus een "plotselinge en substantiële verandering" in de visie van de VS op het Oekraïense schiereiland. Eerder co-sponsorde de toenmalige senator Marco Rubio (nu minister van Buitenlandse Zaken onder Trump) een amendement dat de Verenigde Staten verbood om Russische claims op in beslag genomen delen van Oekraïne te erkennen, omdat dit een gevaarlijk precedent zou scheppen.

Ook het Amerikaanse congres heeft soortgelijke wetten aangenomen. Juridische experts wijzen ook op technische problemen met de Amerikaanse erkenning van de Krim als Russisch grondgebied vanwege die specifieke wetten.

"Trump neemt in deze kwestie volledig de Russische standpunten over", zegt Marijn Trio. "Hij zegt bijvoorbeeld dat er al Russische legerbasissen gevestigd zijn op het schiereiland. 'Oekraïne had 10 jaar geleden maar moeten vechten als ze de Krim wilden behouden', heeft Trump ook gezegd."

In het vredesvoorstel zou de VS ook beloven dat Oekraïne geen lid kan worden van het militaire bondgenootschap NAVO. Lidmaatschap van de Europese Unie zou wel een mogelijkheid blijven voor Oekraïne.

Voor Rusland is NAVO-lidmaatschap van Oekraïne alvast onacceptabel. Als Oekraïne lid wordt van de alliantie, is de kans klein dat Rusland over een wapenstilstand zal onderhandelen. Het mogelijke lidmaatschap van Oekraïne was zelfs één van de redenen om de inval te starten. 

Op dit moment is NAVO-lidmaatschap voor Oekraïne (nog) niet aan de orde. Er werd nog geen officiële uitnodiging uitgestuurd naar Oekraïne om lid te worden van het militaire bondgenootschap.

NAVO-diplomaten zeggen dat er op dit moment geen consensus bestaat onder de alliantieleden om Oekraïne uit te nodigen. Voor een dergelijk besluit zou de instemming van alle 32 lidstaten van de NAVO nodig zijn. Als de VS de toetreding dus tegenwerkt, kan Oekraïne geen lid worden.

De Verenigde Staten zouden er ook mee akkoord gaan om alle Amerikaanse sancties die sinds 2014 aan Rusland zijn opgelegd, op te heffen. Ook de economische samenwerking tussen de VS en Rusland zouden opnieuw versterkt worden, met name in de energie- en industriële sectoren.

Het opheffen van Amerikaanse sancties tegen Rusland en het ontwikkelen van economische samenwerking tussen de VS en Rusland in het kader van een staakt-het-vuren, staat in scherp contrast met eerdere verklaringen van de regering van Trump, waarin werd gesteld dat sancties zouden blijven gelden totdat Rusland en Oekraïne een vredesakkoord hadden bereikt.

De VS en Oekraïne zouden daarnaast stappen zetten richting het ondertekenen van een gezamenlijke mineralenovereenkomst. De gesprekken daarover lopen op dit moment. President Trump vertelde verslaggevers op 17 april dat de mineralendeal al op 24 april, vandaag dus, ondertekend zou kunnen worden. Eerdere onderhandelingen liepen uit op een sisser. 

De Amerikaanse president Donald Trump aast al een tijdje op de Oekraïense mineralen. Hij ziet de grondstoffen als een compensatie van Oekraïne voor de Amerikaanse steun tegen de Russische invasie. Trump eist 500 miljard dollar aan Oekraïense mineralen, olie- en gasinkomsten en infrastructuuroverdracht.