Negeert Trump nu ook Hooggerechtshof? Deportatie van Salvadoraan draait uit op machtsstrijd tussen president en rechtbanken

Dat de Amerikaanse president Donald Trump geen fan is van rechters, is al meermaals gebleken. De zaak van een gedeporteerde Salvadoraan lijkt nu de eerste grote test te worden in hoeverre Trump en zijn regering hun macht kunnen oprekken en rechterlijke uitspraken naast zich neer kunnen leggen.

De eerste die een uitspraak deed in deze zaak was een federale rechter uit de staat Maryland, waar Kilmar Abrego Garcia en zijn gezin wonen. Zij oordeelde op 4 april dat de regering de man niet had mogen uitwijzen, omdat hij geen strafblad heeft en niet bewezen is dat hij lid was van een bende. Zijn uitwijzing gaat bovendien in tegen een uitspraak van een immigratierechter uit 2019 dat Garcia niet uitgezet mag worden: Garcia kreeg namelijk van Binnenlandse Zaken de toestemming om legaal in de VS te werken én loopt in El Salvador gevaar om vervolgd te worden.    

De rechter in Maryland gaf de regering enkele dagen de tijd om de terugkeer van de man te "faciliteren" (vergemakkelijken of mogelijk maken) en "bewerkstelligen" (uitvoeren). Intussen is die deadline al verlopen. Een federaal beroepshof bevestigde die uitspraak en vergeleek de uitzetting van de man met een "officiële ontvoering". Het hof uitte ook zijn verontwaardiging dat president Trump blijkbaar elke verantwoordelijkheid om de man te redden, van zich afschuift.

Noch de uitspraak van de rechter in Maryland, noch die van het hof van beroep zette de regering-Trump aan om in actie te schieten. Uiteindelijk komt de zaak bij het federale Hooggerechtshof terecht. Ook het Hooggerechtshof bevestigt dat de man onterecht is gedeporteerd en stelt dat de regering dat ook erkent. Maar het arrest van het Hooggerechtshof , waarvan 3 rechters door Democratische presidenten zijn benoemd en 6 door Republikeinse presidenten, is dubbelzinnig en dus voor interpretatie vatbaar.

Aan de ene kant sluit het Hooggerechtshof zich aan bij de uitspraak van de rechter in Maryland dat de regering de terugkeer van Garcia moet "faciliteren". Het stelt ook dat de regering open moet zijn over welke stappen ze al genomen heeft om zijn terugkeer mogelijk te maken of welke stappen ze nog overweegt te nemen.

Maar de regering zwart-op-wit bevelen dat de man moet worden teruggehaald, doet het Hooggerechtshof niet. Meer nog, het geeft de rechter in Maryland de opdracht om de term "bewerkstelligen" te verduidelijken.

Het Hooggerechtshof wil met name dat de rechter haar uitspraak toelicht "met gepaste inachtneming van de eerbied die verschuldigd is aan de uitvoerende macht bij het voeren van buitenlandse zaken". Waarmee het Hooggerechtshof lijkt aan te geven dat de federale rechter mogelijk niet de bevoegdheid heeft om de regering zo'n bevel op te leggen, omdat een rechter zich niet zou mogen uitspreken over het buitenlandse beleid van een president.

Die twee kanten van het arrest (Wat houdt faciliteren precies in? En mag een rechter zich mengen in het buitenlandse beleid?) zijn nu al dagenlang het onderwerp van de discussie of de regering-Trump rechterlijke uitspraken al dan niet naast zich neerlegt. De regering-Trump is van mening dat ze correct handelt en het Hooggerechtshof haar unaniem gelijk heeft gegeven. Sommige Amerikaanse justitie-experten noemen dat "belachelijk", anderen reageren genuanceerder en wijzen op de dubbelzinnigheid van het arrest van het Hooggerechtshof.

Laten we beginnen bij de term faciliteren. Doet de regering-Trump genoeg om de vrijlating en terugkeer van de man mogelijk te maken? De federale rechter in Maryland die zich het eerst over de zaak uitsprak, vindt duidelijk van niet. Tijdens een nieuwe hoorzitting gisteren stelde ze dat er "tot op vandaag niets is gedaan".

Ze is nu van plan om vertegenwoordigers van de regering te verplichten om onder ede te komen getuigen over wat er al ondernomen is om de man terug te halen. Ze wil ook officiële documenten daarover kunnen inkijken. "Tactische spelletjes of het bespelen van het publiek zullen we niet tolereren", klinkt het. De regering zal zich met andere woorden moeten komen verantwoorden waarom ze haar eerdere bevel niet heeft uitgevoerd.

De regering-Trump stelt dan weer dat ze niet in staat is om de man terug te halen. Tijdens diezelfde hoorzitting gisteren zei een advocaat van het ministerie van Justitie dat de regering de terugkeer van Garcia zou "faciliteren", als de man zich opnieuw aan een grenspost zou melden. Maar daarvoor moet hij eerst vrijgelaten worden uit de gevangenis in El Salvador.

Trump zelf haalde dat ook al enkele keren aan, de laatste keer maandag in het Oval Office, aan de zijde van de Salvadoraanse president Nayib Bukele. Garcia is nu in El Salvador en dus heeft de VS er niets meer over te zeggen, argumenteert Trump. Bukele van zijn kant lijkt niet van plan te zijn om de man vrij te laten. "Hoe kan ik hem terugbrengen naar de VS? U suggereert nu dat ik een terrorist de VS zou binnensmokkelen", antwoordde Bukele op een vraag van een journalist.

Trump wijst dus naar Bukele, Bukele doet dan weer alsof hij geen andere mogelijkheid heeft dan de man in de gevangenis te houden. Voor Trump lijkt de kous daarmee af te zijn, wat dat faciliteren betreft. "Als het Hooggerechtshof zou zeggen dat ik iemand moet terugbrengen, zou ik dat doen. Ik heb respect voor het Hooggerechtshof", voegt hij eraan toe.

De rechter in Maryland is het daar echter niet mee eens en verwacht een "proactievere houding" van de regering. Dat geeft ook Ilya Somin aan in The New York Times, een professor recht aan de George Mason University, in de staat Virginia. "Op zijn minst maakt de regering maximaal gebruik van de mogelijke dubbelzinnigheid in de betekenis van faciliteren", stelt hij. Volgens Somin is het "niet aannemelijk" dat de rechter en daarna het Hooggerechtshof daarmee bedoelen dat de regering "zich er helemaal niet voor hoeft in te spannen".

En dan de bevoegdheid over het buitenlandse beleid. Zowel Stephen Miller, de belangrijkste adviseur van Trump over binnenlands beleid, als minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio leest de uitspraak van het Hooggerechtshof als een bevestiging dat het buitenlandse beleid van de Verenigde Staten wordt bepaald door de president en rechters zich daar niet mee mogen bemoeien.

Sommige Amerikaanse justitie-experten stellen dat de regering de uitspraak van het Hooggerechtshof verkeerd interpreteert. De regering krijgt de vrijheid om te bepalen hoe ze de terugkeer van Garcia zal verzekeren, maar dat betekent niet dat het Hooggerechtshof stelt dat het buitenlandse beleid volledig bij de uitvoerende macht zit, zegt Ed Whelan in The New York Times, een advocaat en conservatieve politieke commentator. Volgens hem misbruikt de regering die vrijheid om niets te doen.

Jessica Levinson, professor aan de Loyola Marymount University Law School in Los Angeles, is genuanceerder. "We zien zeker dat de regering hier een zeer brede visie op haar macht omarmt en ze argumenten aanvoert die verder gaan dan deze zaak", zegt ze in een interview met het Britse persagentschap Reuters. "De regering voert argumenten aan over de vraag of rechters de uitvoerende macht, het bestuur, wel of niet mogen toetsen als ze dit soort beslissingen neemt en zelfs als ze dit soort fouten maakt."

Levinson wijst erop dat er "verschillende gebieden" zijn "waar rechters soms de neiging hebben om meer naar de politieke macht te verwijzen". "En als het gaat om beslissingen over nationale veiligheid of buitenlands beleid of immigratie, verwijzen rechters doorgaans naar beslissingen die door de uitvoerende macht worden genomen, maar niet altijd."

Met andere woorden: immigratie is over het algemeen een gebied waar rechters zich vaak terughoudend opstellen, vindt Levinson. Maar ze voegt eraan toe dat dat niet betekent dat rechters daarom altijd zeggen dat ze geen bevoegdheid hebben om de beslissingen van de regering te toetsen.

Zeggen dat Trump en zijn regering de uitspraak van het Hooggerechtshof zomaar volledig negeren, is dus niet zo eenvoudig. Daarvoor is ze te dubbelzinnig. Aan de andere kant heeft het er wel alle schijn van dat zowel de regering-Trump als de Salvadoraanse president Bukele de gedeporteerde man niet wil helpen.

Bukele zou de man in principe kunnen vrijlaten uit de gevangenis, waardoor hij zich opnieuw aan de Amerikaanse grens zou kunnen melden. De Amerikaanse regering van haar kant zou Bukele meer onder druk kunnen zetten om hem vrij te laten. Maar de regering beweert nu zelfs dat de man wel degelijk terecht is uitgewezen. Niets wijst er dus op dat ze dat ook zal doen. 

Hoe deze hele zaak zal aflopen, is moeilijk te voorspellen. Het Hooggerechtshof heeft de zaak nu in feite teruggestuurd naar de rechter in Maryland, maar de kans is reëel dat ze uiteindelijk opnieuw op het bord van het Hooggerechtshof zal belanden, ofwel door beroep van de regering ofwel door beroep van de advocaten van Garcia, afhankelijk van het verdere vervolg.

Wat wel duidelijk is volgens Levinson, is dat "we te maken hebben met een soort confrontatie tussen de rechterlijke en uitvoerende macht". "Ik denk dat dit een precedent kan scheppen." Sommige Amerikaanse justitie-experten nemen een explicieter standpunt in en noemen de "strijdlustige" reactie van de regering-Trump op de uitspraak van het Hooggerechtshof een "zeer zorgwekkende en escalerende trend".               

De zaak van de Salvadoraan is overigens niet de enige zaak waarin de regering-Trump rechterlijke uitspraken naast zich neerlegt. Ze deed dat ook al bij uitspraken over de blokkering van middelen van USAID, het uitsluiten van een verslaggever van persagentschap AP uit het Witte Huis, de massale ontslagen van ambtenaren en de deportaties naar El Salvador in het algemeen. 

Wat dat laatste betreft, heeft een federale rechter in Washington D.C. vandaag beslist dat hij zal laten onderzoeken of er een strafzaak tegen de regering moet worden geopend omdat ze een eerder bevel om Venezolanen niet uit te wijzen op basis van de 'Alien Enemies Act', heeft genegeerd.

De kans is reëel dat ook die zaak en de andere bovengenoemde zaken ooit bij het Hooggerechtshof zullen belanden. Of het Hooggerechtshof zich in één of meer van die zaken ondubbelzinniger tegen Trump zal uitspreken, is moeilijk te voorspellen. Gebeurt dat wel, dan zal pas echt duidelijk worden of de president, zoals hij zelf zegt, het hof respecteert of, in het andere geval, zijn land in een constitutionele crisis stort.