Italië pakt partnergeweld aan met 'gele kaarten': een oplossing voor België?

In Italië staat het onderwerp van femicide helaas weer in de schijnwerpers nadat 2 vrouwen op 2 weken tijd vermoord werden door mensen uit hun omgeving. Naar schatting elke 3 dagen wordt er in het land een vrouw vermoord. Nochtans werken politie en justitie daar al 11 jaar met een pionierssysteem van 'gele kaarten', dat bewijst dat het geweldplegers hun fouten kan doen inzien.

De kaarten worden gegeven aan mensen waartegen fysiek of verbaal geweld gemeld is. Het is een administratieve maatregel, geen juridische sanctie, maar die kan er wel komen als de persoon zijn gedrag niet aanpast. Zo worden kaarthouders uitgenodigd om een heropvoedingstraject te volgen. Verloopt dat goed, dan kunnen ze na 3 jaar de intrekking van de kaart vragen.

Het systeem loopt al 11 jaar in Italië, dat daarmee een voortrekkersrol opneemt in Europa. Uit cijfers blijkt dat de deelnemers achteraf minder in aanraking komen met justitie dan mensen die geen traject volgden.

Hoeveel vrouwen in ons land slachtoffer worden van femicide - vrouwen die vermoord worden omdat ze een vrouw zijn - is onduidelijk. Globale cijfers zijn er niet, maar het geschatte aantal lag vorig jaar op 25 à 30. Zou een systeem met gele kaarten zoals in Italië dan kunnen helpen om dat cijfer naar beneden te krijgen?

Het Instituut voor de Gelijkheid van Vrouwen en Mannen ziet alleszins positieve elementen in het Italiaanse idee. Vooral het feit dat de personen voor lange tijd opgevolgd worden en de focus op gedragsverandering ligt.

"Bij ons kan er ook een vorming opgelegd worden, nog voor een rechtbank een uitspraak heeft gedaan", legt Liesbet Stevens uit, "maar toch heb ik het gevoel dat dat nog niet zo ingeburgerd is. Die voorwaarden worden ook binnen een bepaalde tijdsduur opgelegd en hoe goed is die opvolging dan, als je weet dat justitieassistenten overbevraagd zijn?"

De hamvraag is natuurlijk hoe je als maatschappij kan voorkomen dat het tot een overlijden leidt. "Justitie worstelt met mensen die verdacht worden van geweld, maar nog niet veroordeeld zijn. Want in de juridische werkelijkheid bestaan die gevallen dan pas."

"Wat moet je in afwachting doen? Wat als er bijvoorbeeld geen melding wordt gemaakt van de feiten?", vraagt Stevens zich af. "Ik merk dat ze in Italië ook naar een oplossing zoeken voor die situaties."

"We doen nu nog niet het maximale om mensen te helpen voor het te laat is", zet Stevens de zaken scherp. "Hoofdzakelijk omdat ons judicieel systeem en strafrecht daar niet voor gemaakt is."

"Heel vaak worden mensen slachtoffer van een eenmalig incident, bijvoorbeeld een inbraak, maar dat is fundamenteel anders in situaties van partnergeweld. Als iemand in zo’n risicovolle situatie leeft, heeft die een heel andere oplossing nodig."

Het kabinet van minister van Gelijke Kansen Rob Beenders (Vooruit) laat weten dat er nog geen concrete plannen zijn om een gelijkaardig systeem in te voeren. "We volgen buitenlandse evoluties met aandacht, zoals het Italiaanse systeem van een "gele kaart" voor daders van grensoverschrijdend gedrag. We zetten wel belangrijke stappen in de richting van een vroegtijdige risicodetectie en preventieve daderbenadering."

Daarbij wordt verwezen naar bijvoorbeeld vragenlijsten voor de politie om het risico in bepaalde situaties correct in te schatten en zo gepaste acties te plannen. Er zijn ook systemen zoals het Mobiel Stalkingsalarm, een knop die je kan wegsteken in je zak of je jas en verbonden is met de 112-app op je smartphone om zo snel de politie ter plaatse te roepen. Het alarm wordt toegekend aan mensen die slachtoffer werden van levensbedreigende stalking.

Maar alles begint natuurlijk bij de cijfers. Als het niet duidelijk is welke omvang een probleem heeft, is het moeilijk om er een gepaste oplossing voor te vinden. In 2023 werd beslist dat de femicidecijfers bijgehouden moeten worden. Die taak is weggelegd voor het Instituut voor de Gelijkheid van Vrouwen en Mannen.

Stevens: "We zijn klaar om van start te gaan en wachten enkel nog op twee koninklijke besluiten die goedgekeurd moeten worden. Jaarlijks zullen we een cijferrapport opmaken waarin we de gegevens over de daders, slachtoffers en hun context verzamelen en tweejaarlijks gaan we dieper in op een aspect."

"Het Nationaal Instituut voor Criminaliteit en Criminalistiek heeft de opdracht gekregen om een comité op te richten dat individuele gevallen zal onderzoeken om te kijken wat er vermeden had kunnen worden. Daar verwachten we veel van, want sommige problemen worden pas zichtbaar vanuit de ervaring van iemand die het heeft meegemaakt. Ook al is dat in deze gevallen natuurlijk pijnlijk."

Momenteel baseren de meeste betrokkenen zich op de cijfers van de website Stop Femicide . Die telt de laatste jaren een gemiddelde van 25 à 30 gevallen per jaar, op basis van krantenartikels. "Geen sluitende methode", geeft Stevens toe, "maar godzijdank dat het er is. Onze eigen analyses komen op een gelijkaardig cijfer uit."

"Toch gaan we uit van een onderschatting", besluit ze. "Zo wordt zelfdoding als gevolg van partnergeweld in ons land nog niet als feminicide geregistreerd. In het Verenigd Koninkrijk wel en we hebben hun bevindingen gebruikt voor een berekening voor België. Dat zou neerkomen op zo’n 500 mensen. Dit is dus echt een heel belangrijk thema."