Trump onderhandelt opnieuw met Iran over zijn nucleaire programma: heeft een nieuwe deal kans op slagen?

In 2015 tekent Iran een historisch akkoord met de Verenigde Staten, China, Rusland, het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk (de 5 permanente leden van de VN-Veiligheidsraad) en Duitsland: het zogenoemde 'Joint Comprehensive Plan of Action' (JCPOA). De Democraat Barack Obama was toen president van de Verenigde Staten.

Het akkoord moet voorkomen dat Iran een kernwapen ontwikkelt. Het bepaalt dat Iran uranium mag verrijken tot een zuiverheidsgehalte van 3,67 procent. Dat is voldoende voor civiel gebruik, zoals voor kerncentrales en medische toepassingen, maar niet genoeg voor de productie van kernwapens. Daarvoor moet uranium verrijkt worden tot 90 procent.

Iran verbindt zich er in het akkoord toe om open te zijn over zijn nucleaire programma. Het Internationaal Agentschap voor Atoomenergie zal de Iraanse activiteiten monitoren en controleren.

In ruil beloven de Verenigde Staten en de Europese Unie bestaande economische sancties tegen Iran op te heffen. Het akkoord wordt wereldwijd positief onthaald. Alleen Israël blijft achterdochtig.

In mei 2018 kondigt de Amerikaanse president Donald Trump aan dat zijn land eenzijdig uit het akkoord zal stappen dat zijn voorganger heeft gesloten. "De deal met Iran was een van de slechtste en meest eenzijdige transacties die de Verenigde Staten ooit zijn aangegaan", stelt Trump. Hij vindt dat Iran "te veel krijgt" in ruil voor "te weinig".

Volgens Trump houdt Iran zich bovendien niet aan de voorwaarden van het akkoord, is het niet open genoeg over zijn nucleaire programma en werkt het in het geheim aan een kernwapen. Trump stelt dat het akkoord Iran niet belet om een kernwapen te maken, maar dat hoogstens vertraagt. Hij vindt de controlemogelijkheden die binnen het akkoord zijn afgesproken, ook te zwak.

Volgens Trump bevordert het akkoord het "kwaadaardige gedrag" van Iran. Hij is van mening dat de opgeheven economische sancties Iran helpen om zich militair verder te ontwikkelen en bondgenoten in de regio te steunen, zoals Hezbollah, Hamas en de toenmalige Syrische president Bashar al-Assad. Hij vindt dat Iran de vrijgekomen middelen moet investeren in de eigen bevolking.

Samen met het eenzijdig opheffen van het akkoord voert Trump ook opnieuw strenge sancties in, die de Iraanse economie hard treffen. Ze zijn gericht op onder meer de energiesector, de petrochemie, de scheepvaart en luchtvaart en de financiële sector. Trump dreigt ook met gevolgen voor derde landen die zaken doen met Iran. Het doel is om de financiële middelen van Iran zodanig te beperken dat het niet in staat is om aan een kernwapen te werken.

De andere landen die het akkoord mee ondertekend hebben, reageren teleurgesteld op de Amerikaanse beslissing. Ze valt ook enorm slecht in Iran zelf en ondermijnt het Iraanse vertrouwen in de VS.

Of de bewering van Trump klopt dat Iran in het geheim aan een kernwapen werkt, is tot op dat moment nooit 100 procent bewezen. Iran heeft het in elk geval zelf altijd ontkend.

Het staat wel vast dat Iran na de Amerikaanse terugtrekking de voorwaarden van het akkoord meer en meer begint te schenden. Het bouwt zijn voorraden verrijkt uranium weer op, brengt dat uranium tot een hoger zuiverheidsgehalte en installeert bovengronds en ondergronds geavanceerde centrifuges om de productie ervan te versnellen.

Intussen is Iran in staat om uranium tot 60 procent te verrijken, heel wat hoger dus dan de 3,67 procent die in het akkoord is afgesproken. En niet zo ver van 90 procent, nodig voor een kernwapen. Om zo'n wapen te bouwen, zou Iran volgens sommige analisten nog minstens 2 jaar nodig hebben.

De Iraanse activiteiten lokken nieuwe sancties uit, niet alleen van de VS, maar ook van de Verenigde Naties en de Europese Unie . De EU dringt er tegelijkertijd bij Iran op aan om opnieuw rond de tafel te gaan zitten. Zulke gesprekken zijn er wel degelijk geweest, onder meer in 2021 in Wenen. Op dat moment is Joe Biden president van de VS. Maar ze leveren nooit iets concreets op.

Trump is duidelijk: Iran mag nooit of te nimmer een kernwapen ontwikkelen. Maar hoe de VS dat moet voorkomen, is minder duidelijk. Opnieuw onderhandelen of militaire actie?

Kort na het begin van zijn tweede termijn voert Trump nog strengere sancties in tegen Iran, gericht op de olie-export en de productie van drones, om de financiële middelen nog meer droog te leggen.

Nu wil hij dus opnieuw onderhandelen. Op 7 maart stuurt hij een brief naar de Iraanse hoogste leider ayatollah Khamenei dat het tijd is om opnieuw aan tafel te gaan zitten. Is Iran daar niet toe bereid, dan dreigt Trump met een "ongeziene" aanval op het land. Om dat dreigement kracht bij te zetten, stuurt de VS bommenwerpers naar de regio.

Dat Trump toch weer voor de dialoog kiest, is niet zo verwonderlijk. De Amerikaanse president staat erom bekend graag deals te willen sluiten. Maar Trump is ook tegen oorlog en heeft zijn kiezers beloofd geen nieuwe oorlogen te zullen starten.

Op zich staat de VS militair veel sterker dan Iran, maar bijvoorbeeld de 45.000 Amerikaanse militairen in de regio lopen wel degelijk het gevaar door Iran of zijn bondgenoten aangevallen te worden. Bovendien zou een rechtstreekse confrontatie met Iran een katalysator kunnen zijn om alsnog een kernwapen te ontwikkelen.

Hoe hard Trump het meent met die onderhandelingen, valt nog af te wachten. Hij mag dan zelf tegen nieuwe oorlogen zijn, binnen zijn regering gaan er wel degelijk stemmen op om Iran hard aan te pakken, al dan niet ingefluisterd door de Israëlische regering.

De Israëlische premier Benjamin Netanyahu stuurt al langer aan op een confrontatie met Iran. Israël (dat overigens zelf kernwapens heeft) vertrouwt Iran niet en heeft al geregeld aanvallen uitgevoerd op nucleaire installaties in Iran of die gesaboteerd. Op die manier wil het de ontwikkeling van het Iraanse kernprogramma vertragen.

Die dubbele Amerikaanse boodschap - onderhandelen, maar tegelijk dreigen met een aanval - zaait verwarring in Iran. Daarom wil het land niet rechtstreeks met de VS onderhandelen, maar via een bemiddelaar. In dit geval Oman. 

Het wantrouwen tegenover de VS is enorm groot in Iran. De VS is zelf uit het vorige akkoord gestapt en dus moet de VS het vertrouwen herstellen, klinkt het. Er is ook de goede band tussen Trump en Netanyahu, hoe zwaar zal die doorwegen? Bovendien is het Iran niet ontgaan hoe Trump de Oekraïense president Volodymyr Zelensky heeft behandeld in het Witte Huis. Als de VS zo met bondgenoten omgaat, hoe zal het dan zijn met tegenstanders, vraagt het Iraanse regime zich af.

Of de VS en Iran erin zullen slagen om een nieuw akkoord te sluiten, hangt grotendeels af van de eisen die Trump zal stellen. Neem hij genoegen met een verscherpt internationaal toezicht op het Iraanse nucleaire programma of houdt hij vast aan de maximalistische eisen die hij in 2018 formuleerde?

Die luiden als volgt: Iran mag geen kernwapen ontwikkelen, maar moet ook afzien van intercontinentale raketten en mag geen ballistische raketten meer leveren aan bondgenoten in de regio. Iran moet ook publiek bevestigen dat het niet langer uit is op de totale vernietiging van Israël, moet stoppen met de dreigementen op de scheepvaart in de Rode Zee en de Perzische Golf en met cyberaanvallen tegen de VS en Israël. Er moet ook een einde komen aan de mensenrechtenschendingen in het land en de willekeurige arrestaties van buitenlanders.

Een verscherpt toezicht op het nucleaire programma en meer transparantie lijkt geen onoverkomelijk obstakel te zijn voor Iran. De economische sancties doen het Iraanse regime pijn, een versoepeling ervan is meer dan welkom. Dat het ermee akkoord zou gaan om zijn langeafstandsraketten op te geven en bondgenoten in de regio niet meer te steunen, lijkt minder waarschijnlijk. Dat zou in Teheran als een totale overgave worden beschouwd. Ook de ontmanteling van alle centrifuges in het land, naar verluidt een bijkomende eis van de Amerikaanse regering maar geen onderdeel van het akkoord in 2015, lijkt voor Iran een stap te ver.

De Iraanse minister van Buitenlandse Zaken Abbas Araghchi verwoordt de afwachtende houding van zijn land als volgt: "Het is voor ons zowel een kans als een test. De bal ligt in het Amerikaanse kamp."

De vraag is ook in hoeverre de andere landen die het akkoord in 2015 mee ondertekenden, hierbij betrokken zullen worden. Op het eerste gezicht lijken het opnieuw - net als over Oekraïne - onderhandelingen tussen 2 landen te worden, al dan niet met een bemiddelaar. Dat is in dit geval minder vreemd dan over Oekraïne. China, Rusland, het VK, Frankrijk en Duitsland staan in principe nog altijd achter het vorige akkoord. Of ze zich bij een eventuele nieuwe deal zullen aansluiten, zal moeten blijken.

Rusland, een bondgenoot van Iran, zegt alvast dat het de nieuwe gesprekken verwelkomt en steunt. "We hebben meermaals herhaald dat Moskou voor een politieke en diplomatieke oplossing is", klinkt het. Iran bijstaan in geval van een Amerikaanse aanval, sluit het Kremlin uit.