TikTok en Instagram tonen binnen het uur pro-anorexia-filmpjes aan jongeren

"Je bent geen hond, dus beloon jezelf niet met een snoepje." Het is een uitspraak die vaak terugkeert in zogenoemde "pro-ana"-video’s op sociale media. Pro-ana of "professioneel anorexia" staat voor het promoten van extreem en ongezond gewichtsverlies. Mensen die deze video's delen, zien het - net door de ernst van hun eetstoornis - als levensstijl en niet als ziekte.

Uit onderzoek van onze checkredactie blijkt dat je binnen het uur met zulke video’s in aanraking kan komen. We maken 4 accounts aan: 2 op TikTok, 2 op Instagram, telkens eentje van 13 en 21 jaar. Per account scrollen we 7 dagen lang, elke dag 30 minuten, op het video-overzicht van de apps (Voor Jou-pagina op TikTok en Reels op Instagram).

Binnen de eerste 10 minuten hebben alle accounts filmpjes gezien van fitnesscoaches, diëtisten of mensen die willen afvallen. We besluiten enkel dit soort video’s volledig te bekijken. Op die manier leert het algoritme dat we vooral geïnteresseerd zijn in deze onderwerpen.

Die focus is een bewuste keuze. "Het is eigen aan mensen met een eetstoornis, of kwetsbaarheid ervoor, om dergelijke filmpjes op te zoeken en te bekijken", zegt Charline Denys, psychiater op de afdeling voor eetstoornissen op Campus Gasthuisberg in Leuven. "Patiënten vertellen dat de algoritmes hen die video's ook automatisch presenteren."

Daarna escaleert het algoritme meer en meer. Binnen het uur krijgen beide TikTok-accounts en het meerderjarige op Instagram extremere video’s over heel dun (willen) zijn en diëten voorgeschoteld. Hoe langer we scrollen, hoe meer we enkel nog die video's zien.

Onder "extreem" verstaan we graatmagere jongeren die bijvoorbeeld vertellen dat ze zichzelf uithongeren en het gevoel hebben dat ze elk moment kunnen flauwvallen. Het algoritme stuurt ons ook naar oefeningen om heel dunne ledematen te krijgen, en naar mensen die behandelingen voor eetstoornissen afraden of ridiculiseren.  

Er komen ook heel wat 'inspiratiefilmpjes' voorbij: video’s met foto's en uitspraken van dunne modellen als Kate Moss en Snejana Onopka. In 2009 veroorzaakte Moss commotie door haar uitspraak "Nothing tastes as good as skinny feels", niets smaakt zo goed als dun zijn. Een audiofragment over die uitspraak horen we tientallen keren tijdens de scrollsessies.

Tussen dag 3 en 5 verhardt de toon bij opnieuw de 2 TikTok-accounts en dat van 21 jaar op Instagram. Jongeren, al dan niet met een eetstoornis, vertellen hoe ze worstelen met gedachten over zelfdoding en zelfverminking. 

Op TikTok zien we die filmpjes hoofdzakelijk bij 'secret accounts' of 'vent accounts'. Dat zijn accounts, ook van Vlaamse jongeren, die ze verborgen houden voor familie en vrienden, bijvoorbeeld door hen te blokkeren. In de reacties zien we jongeren vragen om 'mutuals' of 'moots' te worden. Ze zoeken gelijkgestemden of lotgenoten om elkaar aan te moedigen en tips uit te delen, bijvoorbeeld om je hongergevoel te stillen.

Maar krijgen ook echte jongeren die video's te zien? Uit het Apenstaartjarenonderzoek  van 2024 blijkt alvast van wel. 41 procent van de bevraagde jongeren uit Vlaanderen en Brussel (10 tot 18 jaar) gaf aan dat ze het afgelopen jaar onlineberichten over dun zijn zagen. Een hoog cijfer, gezien 1 op de 5 Belgische jongeren  kans loopt om een eetstoornis te ontwikkelen.

Ook jongeren met een eetstoornis zelf benadrukken het gevaar van die algoritmes. Verpleegkundige Ashley Hanssens (24 jaar) en student journalistiek Mirthe Oorts (22) getuigen hier over hoe sociale media hun eetstoornis anorexia nervosa beïnvloeden. Ze roepen de platformen op om actie te ondernemen.

Ook psychiaters uiten hun bezorgdheid. "Door sociale media kunnen jongeren in een vingerknip zichzelf vergelijken met mensen van over de hele wereld", zegt psychiater Charline Denys. "Er schuilt vaak een soort competitie in. Jongens en meisjes met een eetstoornis blijven kijken naar die video’s, omdat ze nieuwsgierig zijn naar hoever ze zelf kunnen gaan. We mogen hen dat niet kwalijk nemen, maar moeten hen net helpen."

"Die algoritmes moeten echt aangepakt worden", benadrukt Sofie Crommen, kinderpsychiater en voorzitter van de Vlaamse Vereniging voor Kinder- en Jeugdpsychiatrie. "Er is nood aan een heel strenge regulatie en wetgeving. Sociale media zijn niet de oorzaak van eetstoornissen, maar werken wel als megafoon. Onze patiënten zien er soms zelfs video's over hoe je hulpverlening kan misleiden."

Opvallend, Instagram lijkt gebruikers iets beter te beschermen dan TikTok. Op het minderjarige Instagramaccount zien we nooit die extremere video’s. Het account komt wel terecht in een stroom van "neutralere" video’s van fitnesscoaches en diëtisten. Instagram past het algoritme bij jongeren onder 18 jaar dan ook automatisch aan door hen, zoals ze het zelf noemen, minder "gevoelige inhoud" te tonen. 

Toch stelt Sofie Crommen dat ook zo’n algoritme problematisch kan zijn. "Zeker jonge kinderen kunnen zelfs in die video’s legitimatie vinden voor hun obsessief eet- of dieetgedrag."

Op de laatste dag lijkt Instagram in te grijpen bij het meerderjarige account. Opeens verandert het algoritme van pro-anorexia-video’s naar dezelfde "neutralere" video’s als het minderjarige account.

De bevindingen van ons onderzoek staan haaks op het beleid van beide platformen. Volgens de richtlijnen van zowel TikTok als Instagram is het tonen of promoten van verstoord eetgedrag of gewichtsverlies niet toegestaan. Beide reiken gebruikers ook hulplijnen aan, maar die zijn niet op maat van Belgische gebruikers. Als je via de zoekbalk van TikTok en Instagram woorden als "anorexia" ingeeft, krijg je een link naar een professionele hulplijn. Bij geen van beide wordt een Belgische of Vlaamse hulplijn als Teleonthaal of Wat Wat genoemd. 

De vraag is ook of de platformen zich aan de huidige wetgeving houden. De Europese Digital Service Act  legt socialemediabedrijven op de mentale gezondheid van gebruikers te beschermen. Als gevolg beloofde Meta, het moederbedrijf van Instagram, in 2024  geen video’s over eetstoornissen meer aan kinderen te tonen. De Europese Commissie lijkt zich bewust van de gevaren en startte vorig jaar enkele onderzoeken naar TikTok  en Meta .

Hoe gingen we te werk?

Voor dit onderzoek gebruikte VRT NWS smartphones die waren gereset naar de fabrieksinstellingen. Als internetverbinding gebruikten we een 5G-hotspot. Zo vermeden we dat de algoritmes werden beïnvloed door bijvoorbeeld zoekopdrachten over eetstoornissen.

Tijdens de 'scrollsessies' bekeken we enkel video’s die gaan over sporten, gezond eten en afvallen. Er werden geen video’s of berichten geliket en ook geen accounts gevolgd. VRT NWS is zich ervan bewust dat deze werkwijze niet helemaal gelijkloopt met hoe echte gebruikers, die meer uiteenlopende interesses hebben, onlinevideo’s consumeren. Maar een overmatige interesse in dergelijke onderwerpen past wel bij het onlinegedrag dat mensen met (een gevoeligheid voor) een eetstoornis stellen, zoals blijkt uit gesprekken met ervaringsdeskundigen en psychiaters. In werkelijkheid zal een gebruiker dus niet altijd binnen het uur problematische video’s te zien krijgen.

Wat ons onderzoek aantoont, is hoe snel algoritmes video’s over sporten en diëten associëren met eetstoornissen en de verheerlijking ervan. En, hoe snel gebruikers de mogelijkheid krijgen te radicaliseren in hun ziekte zonder besef van de negatieve gevolgen.

Dat je snel in een stroom van pro-ana-video’s terechtkomt, bevestigen bovendien voorgaande onderzoeken van onder andere RTL  (2023) en van VUB-studenten Manon Brasseur en Valérie-Sophie Briers (2023).