Turken massaal op straat, maar Europese Unie muisstil: waarom niemand reageert op arrestatie van tegenstander van Erdoğan

Het is intussen al bijna een week geleden dat de burgemeester van Istanbul Ekrem İmamoğlu gearresteerd werd door politiediensten, maar het protest in de straten van Turkije zwelt nog steeds aan. Afgelopen dagen zijn honderdduizenden mensen de straat op gekomen, en ook de voorbije nacht was dat opnieuw het geval. In totaal zijn al meer dan 1.100 mensen opgepakt.

In de Europese Unie blijft het intussen vrij stil. Begin deze week vroeg de EU in een verklaring aan Turkije om "de democratische waarden hoog te houden", maar daar blijft het voorlopig bij. Geen harde woorden, geen dreigementen en al zeker geen concrete actie. Waarom horen we amper iets van de internationale gemeenschap?

Ook Dries Lesage, professor Internationale Politiek aan de Universiteit Gent, merkt op dat de verongelijkte internationale reacties uitblijven. Dat vertelt hij in De ochtend op Radio 1. Volgens Lesage is dat vooral het gevolg van de nieuwe geopolitieke context waarin Europa zich bevindt.

"De oorlog tussen Rusland en Oekraïne speelt daar een belangrijke rol in", zegt hij. "Het idee van 'alle hens aan dek' overheerst nu in Europa, en daar bekleedt Turkije een sleutelpositie. Het is een erg belangrijk NAVO-land met, na de VS, het grootste leger van het bondgenootschap. Ook de groeiende defensie-industrie maakt van het land een belangrijke partner."

Zeker dat laatste aspect is in tijden van grootschalige militaire investeringen en opschalingen niet onbelangrijk. Veel Europese legers, waaronder ook het Belgische, gaan gebukt onder munitietekorten en verouderd militaire materieel. De Turkse defensie-industrie kenmerkt zich vooral door kosteneffectieve, maar kwalitatieve oplossingen. En dat slaat aan: in 2024 steeg de Turkse defensie-export naar een record van ruim 6,5 miljard euro, met verdere groei verwacht in 2025. 

Europa is samen met Noord-Amerika de grootste afnemer van die Turkse defensie-industrie. Vooral de onbemande drones die het land produceert, zijn erg gewild bij de Europese partnerlanden. In 2023 was Polen het eerste land dat er 24 kocht, maar intussen toont ook het Verenigd Koninkrijk een grote interesse in drones en gepantserde wapens.

Toch is het belangrijke aandeel van Turkije in de NAVO niet het enige dat speelt, stelt Lesage. "Ook de rol van het land in Syrië is belangrijk", zegt hij. Een onverwachte opmars van Syrische rebellen leidde daar vorig jaar tot de val van het regime van president Bashir al-Assad. "Het is duidelijk dat Turkije daar achter de schermen een belangrijke rol in heeft gespeeld, en daarmee de westerse agenda heeft gediend."

"Veel westerse landen wilden Assad al veel langer weg. In hun ogen was Assad een bondgenoot van Iran en van Rusland, en dus een tegenstander van het Westen. Samen met Turkije hebben ze de rebellen vaak gesteund."

Maar ook voor Rusland is Turkije een strategische partner. "Toen Erdogan een rol speelde in de omverwerping van het regime van Assad, hadden we een woedende reactie van Poetin of Russische maatregelen kunnen verwachten, maar die bleven uiteindelijk uit. In het verleden heeft Turkije Oekraïne gesteund door zware gevechtsdrones te leveren, maar die steun kan altijd opgeschroefd worden. Poetin weet dat. Op die manier zit Turkije dus in een machtspositie waarbij het die 2 blokken tegen elkaar kan uitspelen."

Ook de Europese Unie werkt al een tijdje samen met Turkije om de vluchtelingenstroom uit Syrië 'tegen te houden', maar nu, misschien nog belangrijker, hoopt de Unie om samen met Turkije miljoenen mensen terug te sturen. "Het perspectief is ontstaan dat miljoenen Syriërs uit Turkije, maar ook uit andere Europese landen, willen terugkeren. Daarvoor wil Europa ook met Turkije samenwerken."

De reactie van het Westen op wat er gebeurt in Turkije, of liever het gebrek aan reactie, is een schoolvoorbeeld van realpolitiek, ziet Lesage. Anders gezegd, Europa focust zich in deze niet op haar idealen en morele principes, maar wel op macht, invloed en toekomstige resultaten. 

Zo overheerst de angst dat Turkije zou afglijden richting Rusland. "Turkije navigeert zich op een fascinerende manier tussen Rusland en het Westen", zegt Lesage. "Het land neemt niet deel aan de westerse sancties tegen Rusland en doet heel wat zaken met het land, maar het heeft ook goede banden met het Westen. Er heerst bezorgdheid dat als Europa het Erdoğan te moeilijk maakt, die zal overhellen naar de andere kant."

Turkije bevindt zich dus (op internationaal vlak) in een politieke luxepositie, en daar maakt Erdoğan nu gretig gebruik van. "Erdoğan profiteert van een momentum, dit is het goede moment voor hem: Rusland, Trump, Oekraïne, alles is aan het veranderen."

Maar het is zeker niet de eerste keer dat Erdoğan tegen de (Europese) richting indruist, en daar niet op wordt aangesproken. "De Turkse strijd tegen de verboden gewapende groepering PKK, bijvoorbeeld. Een afdeling van de PKK in Syrië werd ook de voorbije paar jaar intensief gebombardeerd door Turkije. In totaal heeft het conflict vele tienduizenden doden gemaakt, maar zeker op politiek niveau heeft daar in het Westen geen haan naar gekraaid."

Dat heeft opnieuw alles te maken met die geopolitieke context: men wil Turkije zo dicht mogelijk bij zich houden. "Ook al ziet iedereen dat wat er nu gebeurt met de arrestatie van Imamoglu niet koosjer is, toch blijven we zwijgen. Veel ministers van Buitenlandse Zaken hebben al verklaringen gegeven, maar dat komt bij mij over als verplichte nummertjes."

Ook de aftredend Duitse bondskanselier Olaf Scholz gaf zo'n verklaring, maar iets later in de speech ging hij gewoon over tot de orde van de dag. "Namelijk de samenwerking tussen Duitsland en Turkije voor een nieuwe wapenfabriek in Duitsland. Italië denkt dan weer aan een samenwerking voor de productie van drones, en er is ook een Europees consortium voor luchtafweerraketten. Het is daar waar die Europese leiders nu mee bezig zijn."

Van het lot van de burgemeester van Istanbul liggen veel Europese hoofdsteden dus niet wakker, concludeert Lesage.