Al dagenlang wordt er hevig gedemonstreerd in Turkije na de arrestatie van Ekrem İmamoğlu, een van de belangrijkste oppositieleiders van het land. Velen zien in de arrestatie het werk van huidig president Recep Tayyip Erdoğan. Volgens de oppositie wil Erdoğan voorkomen dat İmamoğlu het presidentschap van hem overneemt. Is dat nog een mogelijkheid nu er verschillende onderzoeken tegen hem lopen?
Na publieke verontwaardiging en dagen van protest: kan opgepakte tegenstander van Erdoğan nog president van Turkije worden?
Lukas Lecluyse
Gepubliceerd:
Vorige week woensdag werd Ekrem İmamoğlu, de burgemeester van Istanbul en een belangrijke politieke tegenstander van president Erdoğan, vroeg in de ochtend opgeschrikt door een massale politieontplooiing voor zijn woning. De politiediensten doorzochten de woning van İmamoğlu, arresteerden de oppositieleider en sloten hem op in een politiecel.
Wat zijn de aanklachten?
De autoriteiten beschuldigen hem van corruptie, waaronder het aannemen van steekpenningen en manipulatie bij aanbestedingen, witwassen van geld, fraude en machtsmisbruik. İmamoğlu was 1 van de meer dan 100 mensen die werden aangehouden. Daarnaast zijn ook andere politici, journalisten en zakenmensen opgepakt.
De beschuldigingen rond terrorisme komen voort uit de samenwerking van de CHP-partij van Ekrem İmamoğlu met de HDP/DEM-partij, die veel Koerdische stemmen vertegenwoordigt, tijdens de lokale verkiezingen van 2019 en 2024. De Turkse regering en Erdoğan beweren dat de HDP/DEM-partij banden heeft met de verboden gewapende groepering PKK. Ze gebruiken dit om oppositiekandidaten zoals İmamoğlu in een kwaad daglicht te stellen.
Daarnaast zijn er nog 2 andere strafzaken tegen İmamoğlu aangespannen. In de ene wordt hij beschuldigd van "poging tot beïnvloeding van de rechterlijke macht", in de andere dat hij "een functionaris van de contraterrorisme-eenheid als doelwit voor terroristische groeperingen heeft aangeduid".
De oppositie noemt de aanklachten politiek gemotiveerd. Ze zouden gericht zijn op het uitschakelen van İmamoğlu als belangrijke politieke tegenstander van president Erdoğan. İmamoğlu zelf noemt de beschuldigingen "immoreel en ongegrond" en ziet ze als een poging om zijn reputatie te schaden.
Hoe reageert de Turkse bevolking op de arrestatie?
Na de arrestatie van Ekrem İmamoğlu braken er, ondanks het verbod van de regering, grootschalige protesten uit in verschillende Turkse steden. "Gigantische protesten", noemt correspondent Mitra Nazar de demonstraties. "Al dagen op rij komen honderdduizenden mensen op straat uit protest tegen de arrestatie."
Volgens Nazar lijken de protesten niet af te nemen. Ze was er zelf tot na middernacht bij rondom het stadhuis, waar elke avond protesten plaatsvonden. "Het was de 5e dag op rij, en het bleef onrustig tot 2 uur 's ochtends in het centrum van de stad. De politie probeerde de demonstranten rond het stadhuis weg te jagen door veel traangas en regelmatig rubberkogels in te zetten. Ook werden waterkanonnen ingezet om de mensen weg te krijgen."
Volgens de laatste berichten zouden al meer dan 1.100 demonstranten gearresteerd zijn. Dat zegt de Turkse minister van Binnenlandse Zaken. "De terrorisatie van onze straten en de dreiging voor de vrede en veiligheid van onze natie zullen absoluut niet worden getolereerd", zegt hij in een lang bericht op X.
De protesten zijn de grootste in meer dan 10 jaar in Turkije en worden vergeleken met de Gezi-protesten van 2013. Die protesten begonnen als een vreedzaam protest tegen de kap van bomen in Gezi Park, in Istanbul, maar groeiden uit tot massale demonstraties tegen de regering van Erdoğan. Ze gingen over politiegeweld, persvrijheid en autoritair beleid.
Waarom is de arrestatie zo controversieel?
Vooral de timing van de arrestatie doet vermoeden dat het past in een bredere context van politieke rivaliteit. İmamoğlu wordt gezien als een sterke uitdager van president Recep Tayyip Erdoğan en werd algemeen beschouwd als de waarschijnlijke kandidaat van de Republikeinse Volkspartij (CHP) voor de presidentsverkiezingen van 2028. Ondertussen heeft zijn partij hem ook formeel uitgeroepen tot presidentskandidaat.
Zijn arrestatie volgde ook na een reeks van onderzoeken en rechtszaken tegen gemeenten in Istanbul die door CHP-leden bestuurd werden, wat doet vermoeden dat er sprake is van een bredere repressie tegen de oppositie.
Kan Ekrem İmamoğlu nog president worden?
Door de arrestatie komt de deelname van Ekrem İmamoğlu aan de presidentsverkiezingen van 2028 onder druk te staan en is het onzeker dat hij daaraan kan deelnemen. Hij werd nochtans gezien als een sterke uitdager van president Recep Tayyip Erdoğan en werd door zijn partij genomineerd als presidentskandidaat voor de komende verkiezingen.
De aanklacht alleen is niet voldoende om İmamoğlu ervan te weerhouden zich kandidaat te stellen voor het Turkse presidentschap. Maar als hij toch veroordeeld wordt voor de aanklachten van corruptie of het helpen van een terroristische organisatie, en de rechter legt hem een verbod op op politieke functies, zou hij niet kunnen deelnemen aan de verkiezingen.
Zelfs als hij niet formeel wordt veroordeeld voor 2028, kan de lopende juridische strijd en zijn schorsing als burgemeester van Istanbul zijn politieke invloed en zichtbaarheid verminderen, wat zijn kansen bij toekomstige verkiezingen kan schaden.
Bovendien werd een dag voor de detentie van İmamoğlu zijn bachelordiploma door de Universiteit van Istanbul geannuleerd, wat het erg moeilijk maakt om zich kandidaat te stellen voor het presidentschap. Een universitair diploma wordt in Turkije gezien als een noodzakelijke voorwaarde om president te worden.
De universiteit van Istanbul heeft ook de diploma's van 27 anderen die in dezelfde periode van de Girne American University in Noord-Cyprus zijn overgestapt, ingetrokken. De reden hiervoor is dat de Girne American University destijds niet erkend werd door de Turkse Raad voor Hoger Onderwijs (YÖK), waardoor de overstap ongeldig zou zijn.
De advocaten van İmamoğlu hebben dit besluit aangevochten. Zij stellen dat de bevoegdheid om diploma's te annuleren bij de faculteitsraad ligt en niet bij de universiteitsadministratie. Ze beweren dat de beslissing illegaal en politiek gemotiveerd is en gaan in beroep tegen de beslissing.
Bekijk: Bij de protesten werd het waterkanon ingezet
Critici zien de arrestatie van de belangrijkste oppositieleider en de hele diploma-kwestie als een aantasting van de democratie en de rechtsstaat in Turkije. De vrees bestaat dat de regering een loyalist van Erdoğan als vervanger voor İmamoğlu zal aanstellen als burgemeester van Istanbul, wat de democratische legitimiteit van het lokale bestuur verder zou ondermijnen. De oppositie spreekt van een "politieke coup".
Wordt Erdoğan dan opnieuw president?
Het is wel nog niet helemaal duidelijk of İmamoğlu (of een mogelijke opvolger) het zal opnemen tegen Erdoğan. Volgens de Turkse grondwet mag een president maximaal 2 termijnen dienen. Recep Tayyip Erdoğan is in 2014 en 2018 verkozen en in 2023 herverkozen, wat normaal gezien zijn tweede en laatste termijn zou zijn.
Al zijn er wel uitzonderingen. Als het parlement vervroegde verkiezingen uitschrijft, mag de zittende president zich opnieuw kandidaat stellen. Of als de regels van de grondwet worden aangepast (zoals eerder gebeurde in 2017), kan hij een manier vinden om toch mee te doen.
Zijn aanhangers beweren dat zijn eerste termijn (voor de grondwetswijziging van 2017) niet meetelt, waardoor hij in 2028 toch weer kandidaat zou kunnen zijn.
