Er ligt geen afgewerkt draaiboek klaar voor een nieuwe pandemie, maar we zijn wel beter voorbereid dan 5 jaar geleden. Dat zegt infectiologe Erika Vlieghe in een terugblik op 5 jaar corona. Wat is er intussen verbeterd en wat niet? En ligt de wereld nog wakker van een volgende pandemie? We vragen het aan 3 hoofdrolspelers van de coronacrisis.
Liggen er draaiboeken klaar?
"We zijn zeker beter voorbereid dan 5 jaar geleden", zegt infectiologe Erika Vlieghe (UZA). "We hebben van die periode heel veel geleerd, er zijn verschillende evaluaties geweest en er liggen nu in grote lijnen draaiboeken klaar. Maar die zijn zeker niet perfect."
"De moeilijkheid is dat we niet kunnen voorspellen welke volgende infectieziekte ons zal treffen. Stel dat het een ziekte is die veel agressiever is, of die bijvoorbeeld vooral jongeren zou treffen, dan zullen we misschien andere maatregelen moeten nemen dan tegen corona."
Er zijn wel stappen gezet. Zo heeft de Vlaamse overheid intussen een ‘Crisis Preparedness Cel’ opgericht, die Vlaanderen voorbereidt op toekomstige gezondheidscrisissen. Virologen en andere wetenschappers komen nog regelmatig samen, bijvoorbeeld om advies te geven voor het ‘Winterplan’ van de federale overheid. Daarin staan maatregelen om luchtweginfecties tijdens de winter onder controle te houden.
We doen elke zomer een simulatie-oefening waar we een grote uitbraak naspelen
Erika Vlieghe, infectioloog UZA
En de UAntwerpen organiseert sinds corona elke zomer een zomerschool, waar studenten en experten van over heel Europa samenkomen om na te denken over pandemische paraatheid.
"We spelen eigenlijk een grote uitbraak na", zegt Vlieghe. "De ene moet dan een vaccinatieprogramma opstarten, de andere een persconferentie organiseren. Hoe begin je eraan, wat doe je met een patiënt die mogelijk besmet is…."
"Door zo’n uitbraak te simuleren en een rol te spelen, leer je al doende wat er nodig is en wat je nog mist. Of er kan discussie ontstaan, waar je dan weer dingen uit leert."
Zijn de ziekenhuizen en woonzorgcentra beter voorbereid?
Het zorgpersoneel is de held van de coronacrisis geworden. Ze hebben zich krom gewerkt om de golf aan coronapatiënten op te vangen, om in moeilijke omstandigheden zorg te blijven garanderen en om mensen zo goed mogelijk te beschermen.
Maar lukt dat nog een tweede keer? "Covid heeft enorm veel van de medewerkers en teams geëist", zegt Margot Cloet, gedelegeerd bestuurder van koepelorganisatie Zorgnet-Icuro. "De weerbaarheid en veerkracht van het personeel zijn aangetast. Er was al een groot personeelstekort voor corona, maar de druk op het personeel is alleen nog maar toegenomen."
Een volgende crisis zal opnieuw kunst-en-vliegwerk vereisen, ik ben daar niet zo optimistisch over
Margot Cloet, gedelegeerd bestuurder Zorgnet-Icuro
"We weten niet hoe een nieuwe pandemie er zou uitzien, maar er zullen opnieuw mensen in het ziekenhuis belanden. En dan maak ik me toch grote zorgen over het personeelstekort. Als je ziet dat er vandaag al wachttijden zijn en dat er zorg moet worden uitgesteld…"
"Een nieuwe pandemie met een vergelijkbare impact op de ziekenhuizen, zou een nog grotere uitdaging vormen. We zijn vandaag iets beter voorbereid, maar een volgende crisis zal opnieuw heel veel kunst-en-vliegwerk vereisen. Ik ben daar niet zo optimistisch over."
Volgens Margot Cloet en Erika Vlieghe is er vooral grote nood aan een reorganisatie van het gezondheidssysteem, en aan een ethisch debat over keuzes en prioriteiten, over levenskwaliteit.
"Mensen worden vaak op het einde van hun leven van thuis of het woonzorgcentrum naar een ziekenhuis overgebracht", zegt Cloet. "Maar voor veel ouderen is die verplaatsing ontzettend ingrijpend."
"Er is te weinig gesprek geweest over wat de mensen zelf willen. Dat hebben we ook tijdens de hectische covidperiode heel erg duidelijk gezien."
"Geriaters en andere specialisten kunnen ook naar het woonzorgcentrum komen en hun expertise en kennis daar inzetten. Dat zijn dingen die los van de pandemie gelden, maar tijdens corona hebben we gezien dat zulke dingen kunnen werken."
"Er zijn nu al zogenoemde HOST-teams, gespecialiseerde zorgverleners die woonzorgcentra kunnen ondersteunen om uitbraken te vermijden, maar het is allemaal nog te weinig. We moeten dat veel structureler organiseren."
Hebben we genoeg mondmaskers op voorraad?
Het was een van de pijnlijke vaststellingen tijdens corona: er waren niet genoeg mondmaskers in ons land. "Dat is vandaag beter geregeld. Elke zorginstelling heeft nu haar eigen stock", zegt Margot Cloet. Elk ziekenhuis moet genoeg persoonlijke beschermingsmiddelen hebben om 3 maanden crisis te overbruggen.
"Daarnaast worden er regionale en federale voorraden aangelegd met minstens 45 miljoen maskers, zodat ziekenhuizen in crisissituaties nog eens 3 maanden kunnen overbruggen", zegt woordvoerder Annelies Wynant van de FOD Volksgezondheid.
"België kan in geval van nood ook toegang krijgen tot grote Europese voorraden, waarvan een deel zich op ons grondgebied bevindt. Deze strategische voorraden zijn verspreid over verschillende locaties en worden beheerd door gespecialiseerde bedrijven", zegt Wynant.
We raden iedereen aan om thuis zelf een doos mondmaskers in reserve te houden
Annelies Wynant, woordvoerder FOD Volksgezondheid
"Elke keer dat een pallet uit onze voorraad wordt genomen, wordt een nieuwe pallet toegevoegd aan de reserve. Zo blijft de voorraad altijd op peil en wordt deze regelmatig vernieuwd."
Let wel: de voorraden zijn voornamelijk bedoeld voor het zorgpersoneel. "Het is momenteel niet de bedoeling om voldoende maskers op te slaan voor de hele Belgische bevolking. De FOD moedigt elke burger aan om veerkrachtig te zijn en een doos maskers in reserve te houden, net zoals men soms een EHBO-doos of bepaalde medicijnen bewaart."
Hebben we nu betere virusremmers?
Viroloog Johan Neyts (KU Leuven) houdt al jaren een vurig pleidooi voor virusremmers. “We weten al lang dat we virusremmers kunnen ontwikkelen die tegen een volledige virusfamilie werken”, zegt Neyts.
"Die kunnen de symptomen van een besmetting onderdrukken en ervoor zorgen dat iemand niet heel erg ziek wordt of sterft. Maar je kan ze ook preventief inzetten."
Met een virusremmer hadden we coronadoden kunnen vermijden
Johan Neyts, viroloog KU Leuven
Hij was bij het begin van de pandemie dan ook gefrustreerd dat er nog geen pilletje tegen corona bestond. Want het virus dat covid veroorzaakt, behoort tot dezelfde virusfamilie als SARS en MERS, die respectievelijk in 2003 in Azië en in 2013 in het Midden-Oosten al een epidemie hebben veroorzaakt.
"Hadden ze toen naar ons, virologen, geluisterd, dan hadden we bij het begin van de pandemie een strategische voorraad coronavirusremmers, die snel hadden kunnen worden ingezet."
Intussen zijn er virusremmers tegen corona die de kans op een ziekenhuisopname en overlijden met meer dan 90 procent kunnen verminderen. Maar zulke remmers zijn er voor veel andere virusfamilies nog niet."
"Er gebeurt nog altijd veel te weinig", zegt Neyts. "Het is nochtans geen onbegonnen werk. Er zijn maar een tiental virusfamilies waaruit er eventueel nieuwe gevaarlijke virussen kunnen ontstaan."
"In België heeft de federale overheid wel geïnvesteerd in de ontwikkeling van een virusbank waar we voor elk van die virusfamilies een gestandaardiseerd modelsysteem ontwikkelen en op punt stellen. Die kunnen ons helpen om preventieve of therapeutische strategieën tegen die families te ontwikkelen."
Virusremmers versus vaccins
"Vaccins kan je pas beginnen te ontwikkelen op het moment dat je de genetische code hebt van het nieuwe virus", zegt Neyts. "Bij corona hebben we geluk gehad dat er een paar bedrijven waren die snel heel krachtige vaccins ontwikkelden, maar die zekerheid heb je nooit op voorhand. Kijk naar hiv (het virus dat aids veroorzaakt, red.). Dat virus kennen we al 42 jaar, er zijn al miljarden in onderzoek geïnvesteerd en er is nog altijd geen vaccin."
"Als we de volgende keer te maken krijgen met een agressiever virus, dan kan je niet een jaar wachten op een vaccin. Dan moet je al in de eerste weken en maanden onder andere het zorgpersoneel en de mensen in essentiële beroepen kunnen beschermen met een virusremmer."
"Net als hoogrisicopatiënten, bijvoorbeeld mensen met een verminderde immuniteit omwille van een kankerbehandeling. Bij hen zal een vaccin niet optimaal werken. Je hebt dan virusremmers als alternatief nodig."
Wat doen we tegen desinformatie?
Erika Vlieghe maakt zich vooral zorgen dat er bij een volgende pandemie nog meer desinformatie zal worden verspreid. "Goed en helder communiceren was tijdens corona een weerkerend probleem en dat probleem is nog altijd niet volledig aangepakt. Er gaat nog altijd veel foute informatie rond, bijvoorbeeld over de coronavaccins."
"De huidige president van de Verenigde Staten draait zijn hand niet om voor een leugen meer of minder. Er zal alleen maar meer fake news worden verspreid, waardoor er minder eensgezindheid zal zijn."
"Het is belangrijk dat we tegengas geven, leugens rechtzetten en zo veel mogelijk uitleg geven. We moeten ook zelf nog meer proactief de juiste informatie aanbrengen en misschien wat actiever zijn op sociale media. We mogen dat speelveld niet enkel overlaten aan mensen die onzin verspreiden. Waarmee ik niet wil zeggen dat er geen debat mag zijn."
Ligt de wereld nog wakker van een volgende pandemie?
De wereld is in 5 jaar tijd erg veranderd en wereldleiders hebben intussen andere zorgen aan hun hoofd. "De aandacht voor een volgende pandemie is helemaal verdwenen", merken zowel Vlieghe, Cloet als Neyts.
"Het is nu al vechten om pandemische paraatheid op de agenda te houden", zegt Vlieghe. "Door het blokkeren van USAID (de Amerikaanse hulporganisatie waar 2.000 medewerkers zijn ontslagen onder president Trump, red.) kunnen medicatie en beschermingsmateriaal voor infectieziekten niet meer geraken waar ze moeten geraken."
Ook dat de VS uit de Wereldgezondheidsorganisatie stapt, baart Vlieghe zorgen. "Al die dingen samen maken het zeer waarschijnlijk dat er zich nieuwe, grote uitbraken zullen voordoen."
Ook Johan Neyts merkt dat de urgentie is verdwenen. "Verschillende grote farmabedrijven zijn gestopt met hun onderzoek naar vaccins en virusremmers. De Amerikaanse overheid is ook gestopt met het onderzoek te financieren."
"Er is nochtans grote bezorgdheid in de VS en elders over de vogelgriep. Er zijn al wel een paar virusremmers tegen het influenzavirus (de virusfamilie waar vogelgriep toe behoort, red.), maar die werken niet heel krachtig."
Net zoals de brandweer moeten wetenschappers paraat staan om brandjes te blussen voor ze een uitslaande brand worden
Johan Neyts, viroloog KU Leuven
"Ik vind wel dat mensen niet wakker moeten liggen van een eventuele volgende pandemie", zegt Neyts. "Dat is de taak van wetenschappers en de overheid."
"Wetenschappers en beleidsmakers moeten paraat staan, net als de brandweer, om branden te blussen, waarbij we moeten proberen om brandjes te blussen voor ze een uitslaande brand worden."
"Maar als het ooit zover komt, dan moeten we wel over het juiste materiaal beschikken om zo’n brand, lees: een pandemie, te lijf te gaan."
