Met een van de presidentiële decreten die de Amerikaanse president Donald Trump op zijn eerste dag heeft ondertekend, trekt hij de Verenigde Staten terug uit de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO). Waarom doet hij dat? Kan dat zomaar? En wat kunnen de gevolgen zijn?
Waarom de VS onder president Trump uit de Wereldgezondheidsorganisatie stapt
Freek Willems
Gepubliceerd:
Wat is de WHO en waarom is ze belangrijk?
De Wereldgezondheidsorganisatie is een onderdeel van de Verenigde Naties en heeft een sturende en coördinerende rol in de reactie van de internationale gemeenschap op bedreigingen voor de gezondheid van de mondiale bevolking, zoals de covidpandemie enkele jaren geleden.
De WHO biedt technische bijstand aan armere landen en helpt bij de verdeling van schaarse vaccins, voorraden en behandelingen. De organisatie stelt ook richtlijnen op voor honderden ziektes en andere gezondheidsproblemen, en is verantwoordelijk voor de classificatie van ziektes en geneesmiddelen.
De WHO werd in 1948 opgericht. Het hoofdkwartier is gevestigd in Genève, in Zwitserland. 194 landen zijn erbij aangesloten.
Wat heeft Donald Trump precies beslist?
Donald Trump ondertekende op zijn eerste dag als president meteen een hele resem presidentiële decreten, uitvoerende besluiten waarmee hij nieuwe maatregelen invoert of bestaande maatregelen schrapt. Een van die maatregelen is dat de Verenigde Staten uit de Wereldgezondheidsorganisatie stappen.
Concreet roept Trump via zijn presidentieel decreet zijn minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio en de directeur van het 'Office of Management and Budget' op om "de toekomstige overdracht van fondsen, steun of middelen van de Amerikaanse overheid" aan de WHO "te onderbreken".
Amerikaans personeel dat voor de WHO werkt, zal worden teruggeroepen en een andere functie krijgen. En de Amerikaanse overheid zal op zoek gaan naar andere partners in binnen- en buitenland om noodzakelijke activiteiten die nu nog door de WHO worden uitgevoerd, over te nemen.
Over een jaar zouden de Verenigde Staten zich dan volledig uit de WHO terugtrekken.
Waarom trekt Trump de VS terug uit de WHO?
In het decreet worden een aantal redenen opgesomd. Zo vindt Trump dat de WHO de covidpandemie van enkele jaren geleden verkeerd heeft aangepakt, net als andere mondiale gezondheidscrisissen.
Trump was zelf president toen de covidpandemie de wereld rond raasde, na de eerste uitbraak in de Chinese stad Wuhan. De Verenigde Staten waren een van de landen die het hardst getroffen werden. Trump zelf kreeg ook heel wat kritiek te verwerken over de manier waarop zijn regering de pandemie aanpakte.
De WHO slaagt er volgens Trump ook niet in om "hoogdringende hervormingen" door te voeren. Trump is van mening dat de organisatie er niet in slaagt om zich onafhankelijk op te stellen tegen de "ongepaste, politieke invloed" van WHO-lidstaten.
Dat laatste is allicht een verwijzing naar China. In 2020, op het einde van zijn eerste ambtstermijn, had Trump de organisatie er al van beschuldigd dat ze China zou hebben geholpen om de oorsprong van de pandemie toe te dekken en zou hebben toegelaten dat het virus zich over de wereld verspreidde. De top van de WHO heeft dat altijd met klem ontkend.
Tot slot vindt Trump dat de VS te veel geld in de WHO pompt, in vergelijking met andere landen. Ook hiermee verwijst hij vooral naar China. Dat liet hij ook verstaan tijdens het ondertekenen van het decreet. "Wij betaalden 500 miljoen toen ik hier was (in het Witte Huis, verwijzend naar zijn eerste termijn, red.) Zij (China, red.) betaalden 39 miljoen." En dat terwijl China 3 keer zoveel inwoners heeft, argumenteert Trump. "Het leek mij een beetje oneerlijk."
"De Wereldgezondheidsorganisatie heeft ons opgelicht, iedereen licht de VS op. Dat gaat niet meer gebeuren", voegde hij er in zijn bekende stijl aan toe.
Kan Trump dat zomaar doen?
Het is niet de eerste keer dat Trump de VS uit de WHO wil terugtrekken. In juli 2020 - in volle covidpandemie - zette hij de procedure al eens in gang. Een jaar later zou de VS er volledig uitstappen. Maar Trump stond toen bijna op het einde van zijn termijn en zijn opvolger Joe Biden stak daar op zijn eerste dag als president meteen een stokje voor, ook met een presidentieel decreet. Het gevolg was dat de Verenigde Staten er nooit echt uitstapten.
Nu Trump al op dag 1 van zijn tweede ambtstermijn de procedure weer in gang heeft gezet, lijkt het erop dat het deze keer wel zal gebeuren. De vraag is: kan hij dat als president zomaar zelf beslissen?
Op zich kan hij de procedure zelf opstarten. Toch lijkt het decreet niet volledig in lijn te zijn met de Amerikaanse wetgeving. Dat schrijft de Amerikaanse professor publiek gezondheidsrecht Lawrence Gostin (Georgetown University) op X. Gostin is ook directeur van het 'Center on Global Health Law' van de WHO.
Volgens Gostin duurt het een jaar voordat de VS volledig uit de WHO kan stappen en moet ze in dat jaar de openstaande bedragen blijven betalen. Dat heeft het Amerikaanse Congres zo bepaald in 1948, toen de VS zich bij de WHO aansloot. Trump heeft echter de opdracht gegeven om de betalingen te pauzeren. "Trump wacht niet een jaar zoals het Congres heeft geëist. Hij is nu bezig de Amerikaanse betrokkenheid en financiering te ontmantelen. Dat is onwettig en een strategische fout", schrijft Gostin.
Trump kan dus niet eenzijdig beslissen om onmiddellijk te stoppen met betalen, stelt Gostin. Daarvoor heeft hij de toestemming van het Congres nodig. Het zal er dus vooral van afhangen wanneer de VS effectief stopt met betalen.
Wat kunnen de gevolgen zijn?
In 2020 kreeg Trump meteen kritiek van de medische sector in de VS, maar ook van Congresleden van zowel de Democraten als de Republikeinen en bondgenoten in het buitenland. Ook nu weer zijn de reacties niet mals.
Ashish Jha, tijdens de ambtstermijn van Biden een jaar lang verantwoordelijk voor het covidbeleid, noemt de beslissing van Trump bij CNN een "strategische fout". Volgens hem zal de terugtrekking van de VS de WHO verzwakken, omdat ze sterk afhankelijk is van Amerikaans personeel en Amerikaanse expertise, met name bij het in kaart brengen van de wereldwijde griepepidemie.
Andere experten wijzen ook op de gevolgen voor onder meer de strijd tegen tuberculose, malaria en hiv en aids. Ook de wereldwijde aanpak van een nieuwe pandemie zou minder doortastend kunnen zijn zonder de inbreng van de VS. Maar ook Amerikaanse gezondheidsagentschappen, zoals het Centers for Disease Control and Prevention, zouden eronder kunnen lijden. De VS zou ook minder of geen toegang meer kunnen krijgen tot belangrijke genetische databanken van de WHO, wat gevolgen kan hebben voor de productie van vaccins in de VS.
De Amerikaanse non-profitorganisatie 'Resolve to Save Lives', die zich vooral inzet voor de strijd tegen hart- en vaatziekten, hekelt dan weer het argument van Trump dat de WHO te weinig hervormingen doorvoert. "Echte hervormingen vereisen dat we betrokken blijven en de WHO niet verlaten. We kunnen de WHO niet effectiever maken door er van weg te lopen. Deze beslissing verzwakt de Amerikaanse invloed en vergroot het risico op een dodelijke pandemie."
De VS is met zo'n 18 procent van het totale budget nog altijd de grootste donor van de WHO en levert ook honderden medewerkers met speciale expertise. Ashish Jha waarschuwt ervoor dat China nu wellicht meer zal investeren en op die manier ook meer invloed in de organisatie zal verwerven. "Door de terugtrekking van Amerika ontstaat er een politiek vacuüm dat maar 1 land kan opvullen en dat is China", zegt hij aan CNN.
Een woordvoerder van het Chinese ministerie van Buitenlandse Zaken liet alvast weten dat China "de WHO zal blijven steunen in het uitvoeren van haar verantwoordelijkheden en de internationale samenwerking omtrent de openbare gezondheid zal versterken". De rol van de WHO in het beheer van de mondiale gezondheid moet niet verzwakt, maar net versterkt worden, klinkt het.
Ook de Amerikaanse professor Gostin benadrukt de ernst van de situatie. Hij noemt de terugtrekking uit de WHO "de meest gewichtige" van alle beslissingen die Trump op dag 1 heeft genomen.
In een persbericht laat de WHO weten dat ze de beslissing van Trump betreurt. De organisatie wijst erop dat ze samen met de VS verschillende ziektes heeft bestreden en "ontelbare levens heeft gered". De WHO "hoopt dat de Verenigde Staten hun standpunt zullen heroverwegen" en kijkt uit naar een "constructieve dialoog om het partnerschap tussen de VS en de WHO te behouden". "Voor de gezondheid en het welzijn van miljoenen mensen over heel de wereld."
