Top van de waarheid: hoe ambitieus is Europese Unie over defensie en blokkeert Orbán bijkomende steun aan Oekraïne?

De speciale top van vandaag is een vervolg op de informele top over defensie begin februari. Nu het erop lijkt dat de Verenigde Staten onder president Donald Trump minder of niet meer willen instaan voor de veiligheid in Europa, lijkt er voor Europa geen andere uitkomst meer dan zelf meer te investeren in defensie. "Om met onmiddellijke en toekomstige veiligheidsuitdagingen te kunnen omgaan", verwoordt Europees Raadsvoorzitter António Costa het in zijn uitnodigingsbrief aan de Europese staatshoofden en regeringsleiders.

Of zoals de Britse premier Keir Starmer het afgelopen weekend op de door hem georganiseerde top zei: "Europa bevindt zich op een kruispunt in de geschiedenis." Starmer is er, anders dan op de informele top van begin februari, deze keer niet bij. Wie wel is uitgenodigd, is de Oekraïense president Volodymyr Zelensky. Aanvankelijk werd gezegd dat hij de vergadering via videoverbinding zou volgen, maar kennelijk zal hij toch persoonlijk aanwezig zijn.

Want deze top gaat niet alleen over defensie. Europees 'president' Costa hoopt vanavond ook een akkoord te bereiken over bijkomende steun aan Oekraïne op korte termijn.

Het belooft meteen het moeilijkste onderdeel van de top te worden. Op tafel ligt een nieuw steunpakket voor Oekraïne van miljarden euro's. Hoeveel precies, is niet zo duidelijk. Er circuleren bedragen tot 20 miljard euro. Dat nieuwe steunpakket moet unaniem goedgekeurd worden: alle staatshoofden en regeringsleiders moeten er dus mee instemmen.

Zoals in het verleden wel vaker is gebeurd als het over Oekraïne gaat, ligt de Hongaarse premier Viktor Orbán ook nu weer dwars. Orbán zit helemaal op de lijn van de Amerikaanse president Trump en is van mening dat Europa, net als de VS, meteen vredesgesprekken met Rusland moet voeren, in plaats van Oekraïne verder te bewapenen.

Orbán schreef daar afgelopen weekend een brief over aan Raadsvoorzitter Costa. Daarin zegt hij dat er "duidelijk strategische verschillen zijn in onze benadering over Oekraïne, die niet overbrugd kunnen worden door aanpassing van de bewoording of communicatie". Lees: Orbán kan zich niet vinden in nieuwe Europese steun aan Oekraïne en dreigt ermee om de slotverklaring te blokkeren.

In zijn brief aan Costa schrijft Orbán dat de Europese Raad vandaag een verklaring zou moeten goedkeuren die verwijst naar de resolutie van de VN-Veiligheidsraad die vorige week maandag op voorstel van de VS werd goedgekeurd. Die resolutie werd gesteund door de VS, Rusland en China. De 5 andere Europese leden van de Veiligheidsraad - Denemarken, Frankrijk, Griekenland, Slovenië en het Verenigd Koninkrijk - hebben zich onthouden. 

In die resolutie wordt opgeroepen tot een "snel einde aan het conflict" in Oekraïne en "duurzame vrede", zonder Rusland als agressor te benoemen. Volgens Orbán zijn door die resolutie alle eerdere verklaringen van de Europese Raad over Oekraïne irrelevant. Een slotverklaring met daarin bijkomende militaire steun voor Oekraïne kan voor hem dan ook niet door de beugel.

Hoe hard Orbán het gaat spelen, is moeilijk te zeggen. "Met Viktor Orbán weet je nooit", zegt professor Europese politiek Steven Van Hecke (KU Leuven). "Hongarije heeft onlangs bijvoorbeeld wel het 16e sanctiepakket tegen Rusland goedgekeurd."

Maar dat was een bijeenkomst van de ministers van Buitenlandse Zaken. Vandaag is Orbán zelf aanwezig en dan is hij meestal feller in zijn verzet, geeft Van Hecke aan. "Hij is er meesterlijk in om de aandacht op te eisen. En hij kan hiermee ook scoren bij Trump."

Dat de andere Europese leiders wel wat weerwerk verwachten, blijkt uit de ontmoeting die Orbán gisteren had met de Franse president Emmanuel Macron in Parijs. "Die is bedoeld als een massage-oefening", zegt Van Hecke. "Macron wil weten wat voor oppositie Orbán gaat voeren."

Of er ook nu weer, zoals in het verleden, een deal kan worden gemaakt tussen Orbán en de andere Europese leiders, valt af te wachten. "Hongarije heeft nog geen euro gekregen uit het coronaherstelfonds en is daar ook vragende partij voor", geeft Van Hecke een mogelijke oplossing aan. Maar zelf is hij daar geen voorstander van. "Het is niet de bedoeling dat er over Oekraïne wordt onderhandeld als op een tapijtenmarkt."

"Een meer elegante uitkomst zou kunnen zijn dat de andere lidstaten beloven dat er niet met Hongaars geld zal worden gewerkt en Hongarije er ook niet bij betrokken wordt." Een soort opt-out dus, in Europese termen, waarbij er een akkoord is, maar 1 of meerdere lidstaten zich daar niet aan hoeven te houden.

Naast Orbán is ook de Slovaakse premier Robert Fico van mening dat er een "onmiddellijk staakt-het-vuren" moet komen in Oekraïne. Fico zit ook nog altijd met de stopzetting van de doorvoer van Russisch gas naar Slovakije in zijn maag. Oekraïne weigert dat gas nog langer door te voeren, waardoor Slovakije naar andere routes moest zoeken. Ook Fico dreigde er al mee om de slotverklaring te blokkeren, "als de top niet openstaat voor het feit dat er andere meningen zijn dan de oorlog voort te zetten".

Van Hecke verwacht dat Fico Orbán zal steunen, maar niet dat hij alleen het voortouw zal nemen. "Als Orbán zijn nek niet uitsteekt, zal Fico zich daar niet aan wagen. Fico heeft daar niets bij te winnen. Orbán kan nog scoren bij Trump, maar Fico niet. Hij heeft die band met Trump niet. Dus dat hij de oppositie zelf zal aanvoeren, lijkt me minder waarschijnlijk."

Wat het Europese defensieplan betreft, verwacht Van Hecke minder problemen. Dat gaat om een langetermijnvisie en daar is geen unanimiteit voor nodig. "Ik denk ook niet dat Orbán en Fico hierover zullen dwars liggen."

De staatshoofden en regeringsleiders zullen zich vandaag onder meer buigen over 'ReArm Europe' ('Herbewapen Europa'), het defensie-investeringsplan dat de Europese Commissie dinsdag heeft aangekondigd.

De Commissie wil dat de Europese lidstaten de komende jaren samen zo'n 800 miljard euro in defensie investeren. Via een nieuw mechanisme wil de Commissie de lidstaten 150 miljard euro lenen, die de lidstaten bij voorkeur gebruiken om samen materieel aan te kopen, om zo kosten te besparen.

De rest van het geld moet van de lidstaten zelf komen. De Commissie stelt dat als de lidstaten de komende 4 jaar 1,5 procent van het bbp extra aan defensie spenderen, dat alles samen neerkomt op zo'n 650 miljard euro.

Extra investeringen in defensie komen echter met een prijs. Heel wat lidstaten kampen met een groter begrotingstekort en hogere schuldgraad dan volgens de Europese regels is toegelaten. Om te vermijden dat ze daar in de nabije toekomst door de Commissie voor gestraft zouden worden, wil de Commissie flexibeler omspringen met de regels. De lidstaten zouden bepaalde investeringen buiten de begroting mogen houden.

De Commissie stelt ook voor dat lidstaten nog niet gebruikt geld uit de zogenoemde cohesiefondsen aan defensie mogen besteden. Dat geld is eigenlijk bedoeld om de welvaartsverschillen tussen de regio's te verkleinen. Daarnaast wil de Commissie ook inzetten op soepelere regels voor het gebruik van privékapitaal voor defensie-uitgaven.   

Van Hecke verwacht dat de staatshoofden en regeringsleiders vandaag hun toestemming zullen geven voor 'ReArm Europe' en de Commissie zullen vragen om het plan verder uit te werken tegen de 'lentetop' van 20 en 21 maart. Verschillende lidstaten hebben het plan de voorbije dagen alvast verwelkomd, maar gaven ook aan dat er meer nodig zal zijn.

Voor een goed begrip: 'ReArm Europe' gaat enkel over de financiering. Wat ook nog in de pijplijn zit, maar allicht op deze top nog niet of minder ter sprake zal komen, is het zogenoemde 'Witboek' over defensie. Dat is een inhoudelijk defensieplan waar de Litouwse Eurocommissaris van Defensie Andrius Kubilius al sinds de aanstelling van de nieuwe Commissie aan werkt.

Het ambitieuze plan moet duidelijk maken in welk soort militair materieel de EU de komende jaren zal investeren (komt er bijvoorbeeld een Europees raketschild?) en hoe de lidstaten zullen moeten samenwerken om dat doel te bereiken. Het moet de EU ook voorbereiden op "de meest extreme militaire noodsituatie", zei Kubilius in december. Lees: de mogelijkheid van een Russische aanval op een lidstaat van de EU. Kubilius zou dat Witboek op 19 maart voorstellen, enkele dagen voor de top van 20 en 21 maart.