Paus Franciscus is overleden: hoe gaat het nu verder?

Eens een paus is gestorven, gelden regels en wetten in het Vaticaan. Die zijn in 1996 ingesteld door de toenmalige paus Johannes-Paulus II. Al zal de invulling er anders uitzien dan het geval was bij paus Benedictus XVI, die op de laatste dag van 2022 is overleden en in de dagen erna werd opgebaard en begraven. Het was toen sowieso al wat anders omdat Benedictus paus-emeritus was, hij had al in 2013 een stap opzijgezet, waarna Franciscus paus is geworden.

Maandagochtend is paus Franciscus iets na 7.30 uur overleden. Zijn dood is vastgesteld door een dokter en door de camerlengo, de kamerheer van de paus, de Ierse kardinaal Kevin Farrell. Hij is ook de man die - tot er een nieuwe paus is - de lopende zaken in het Vaticaan regelt.

Vroeger werd er al eens een zilveren hamertje gebruikt waarmee op het voorhoofd van de paus werd getikt, om echt vast te stellen dat hij niet meer leefde. Dat is deze keer niet gebeurd, wat wél is gebeurd, is dat de pauselijke zegelring werd vernietigd. Die ring is uniek en verbonden aan één paus, de volgende paus krijgt een nieuw exemplaar.

Kort voor 10 uur werd het bericht de wereld ingestuurd dat de paus is overleden, meteen was het wereldnieuws. Daarna is het lichaam van de paus op zijn pauselijk appartement gebleven, tot hij is opgebaard op een plek in de Casa Santa Marta, het gastenverblijf in het Vaticaan waar Franciscus al die jaren heeft gewoond (hij weigerde van in het begin om het officiële pauselijke appartement te bewonen). Dat gebeurde om 20 uur maandagavond. Het stelt medewerkers en geestelijken van het Vaticaan in de mogelijkheid om het lichaam te groeten.

Tot woensdag, dan wordt het stoffelijk overschot van Franciscus overgebracht naar de Sint-Pietersbasiliek, zodat alle gelovigen die het willen hem nog kunnen begroeten. Er worden massa’s gelovigen verwacht die dat zullen doen.

Traditioneel ligt de paus op een verhoogje, een catafalk. Eigen aan de situatie waarbij iemand met groot ceremonieel wordt begraven. De paus ligt dan in zijn pauselijk gewaad en in vol ornaat op dat verhoogje. Maar Franciscus liet tijdens zijn leven al noteren dat hij het sober wou. Het is nu afwachten of die catafalk er deze keer ook komt én of het gezicht van Franciscus ook zal te zien zijn. Mogelijk wordt er een gesloten kist geplaatst die de gelovigen kunnen groeten.

De begrafenis vindt zaterdag om 10 uur plaats. Franciscus maakte al duidelijk dat hij een soberdere plechtigheid wil dan die van zijn voorgangers.

Het verloop van de uitvaartdienst (in principe buiten op het Sint-Pietersplein) zal dus anders zijn. Franciscus bepaalde al samen met aartsbisschop Ravelli, die de pauselijke liturgische vieringen leidt, dat het allemaal veel minder uitgesponnen zal zijn, veel eenvoudiger.

Zowat alle pausen die de voorbije eeuw zijn gestorven, liggen begraven in de crypte onder de Sint-Pietersbasiliek. Na zijn heiligverklaring (in 2014) is de kist van Johannes-Paulus II overgebracht naar een plek bovengronds, in de basiliek, in een zijkapel. 

Franciscus heeft in principe ook een plek in de crypte, ook wel eens "de Vaticaanse grotten" genoemd, maar hij liet vooraf in een testament weten dat hij wil begraven worden in de basiliek van Santa Maria Maggiore in Rome. Uit toewijding aan de Heilige Maagd Maria, de patroonheilige van de basiliek. Het is een van de eerste kerken die aan Maria gewijd werden, trouwens daar waar hij voor en na elke buitenlandse reis ging bidden. Zeg maar zijn favoriete basiliek.

Het is van 1903 geleden dat een paus buiten de muren van het Vaticaan zal worden begraven.

In de komende dagen beginnen ook de eerste voorbereidingen voor het conclaaf, de vergadering van stemgerechtigde kardinalen die een nieuwe paus kiezen. De term komt van het Latijnse "cum clave". Letterlijk: met de sleutel, dus achter slot en grendel, achter gesloten deuren. Enkel de kardinalen en het nodige personeel (de conclavisten) mogen dan binnen in de Sixtijnse Kapel.

En wanneer begint dat conclaaf? Paus Johannes-Paulus II bepaalde ten vroegste op de 15e dag na het overlijden van de paus. Zodat alle kardinalen de tijd hebben om naar Rome af te reizen. De periode tussenin heet de sedis vacatio, wat staat voor 'de lege stoel', noem het een vacature. De voorbije keren was die periode er vaak eentje van een pre-conclaaf, waarbij de kardinalen al onder elkaar het een en ander aftoetsten. Ten laatste begint het conclaaf 20 dagen na de dood van de paus.

In principe mag er tijdens het conclaaf geen contact zijn met de buitenwereld, al lijkt dat in een tijd van smartphones en internet overal een illusie. Maar volgens de regels van het conclaaf wordt er enkel gecommuniceerd met de wereld buiten de Kapel als er een nieuwe paus is verkozen. 

Sinds de pausverkiezing van 2005 logeren de kardinalen in de luxueus ingerichte Domus Sanctae Marthae, een gerenoveerd gebouw aan de overzijde van de Sint-Pietersbasiliek, daar eigenlijk waar paus Franciscus woonde. De ramen van dit gastenverblijf worden tijdens een conclaaf verzegeld en geblindeerd, alle verbindingen met radio, tv en internet worden geblokkeerd.

Het conclaaf begint meestal op een namiddag. De kardinaal-kiezers lopen op deze openingsdag niet rechtstreeks van de Domus Sanctae Marthae naar de Sixtijnse Kapel, maar gaan eerst naar de Sint-Pietersbasiliek. Daar wordt de mis Pro Eligendo Summo Pontifice, ('Voor de keuze van een nieuwe paus'), gehouden.

Na de mis gaan de kardinalen in processie, in een ketting van rode gewaden, naar de Sixtijnse Kapel, terwijl ze de litanie van alle heiligen zingen. Daarin vragen ze om voor hen te bidden ('Ora pro nobis').Ook wordt het Veni creator spiritus gezongen. In de Sixtijnse Kapel wordt die dag eventueel al een eerste stemronde gehouden. De voorzitter van het conclaaf is - in principe - de staatssecretaris van het Vaticaan, en dat is kardinaal Pietro Parolin.

Enkel kardinalen jonger dan 80 jaar hebben stemrecht, het is te zeggen, 80 jaar op de dag dat de paus is gestorven. Er is altijd voor gezorgd dat dat aantal kardinalen rond de 120 schommelde, maar nu zullen het er een pak meer zijn. Bij het laatste 'consistorie' in december 2024, toen Franciscus nieuwe kardinalen aanstelde, waren er 140 kardinalen die aan de leeftijdsnorm voldeden. Trouwens, bijna 8 op de 10 zijn ooit door Franciscus tot kardinaal 'gecreëerd', waarmee hij er min of meer voor heeft gezorgd dat waarschijnlijk iemand van zijn lijn zijn opvolger zal worden.

Twee landgenoten trouwens die kardinaal zijn: gewezen aartsbisschop Jozef De Kesel (77) en Dominique Mathieu (61), de aartsbisschop van Teheran, die vorig jaar verrassend de rode kardinaalshoed kreeg. Zij kiezen dus mee de opvolger van Franciscus.

Bij elke stemronde krijgt een kardinaal een briefje waarop hij de naam van zijn kandidaat schrijft. Hij loopt dan met dat briefje omhoog naar het altaar  voor het magnifieke wandschilderij van Michelangelo en stopt het briefje in een kelk. Tussen de stemrondes door wordt er gebeden. Als er na één ronde nog geen kandidaat met twee derde van het aantal stemmen is verkozen, volgen er stemrondes tot die meerderheid wél wordt gehaald. Er zijn vier stemmingen per dag: twee in de voormiddag en twee in de namiddag. Ongeveer om de drie dagen wordt er niet gestemd, dan is er ruimte voor rust en bezinning. En eigenlijk onvermijdelijk ook voor onderhandeling.

Uit de voorbije twee conclaven is gebleken dat het snel kan gaan. Vaak roteren in de eerste ronde een tiental namen van kardinalen, dat kalft al snel af tot twee à drie topnamen, daaruit wordt dan de paus gekozen. Zodra blijkt dat één kardinaal de vereiste meerderheid heeft, vraagt de deken  van het College van Kardinalen  (of de eerste onder de kardinalen naar rang en anciënniteit) namens het gehele college of hij aanvaardt. Zodra deze antwoordt met "Accepto" is hij formeel paus. Vervolgens wordt hem gevraagd welke pausnaam hij wil aannemen.

Iconisch en klassiek: het signaal dat toont aan de buitenwereld of er een paus is gekozen of niet, is de rook  die tijdens het conclaaf twee maal per dag opstijgt uit de smalle schoorsteen bovenop de Sixtijnse Kapel. De rook ontstaat door het verbranden van de stembrieven van twee stemrondes. Men doet dit éénmaal in de voormiddag en éénmaal in de namiddag, dus telkens na twee stemrondes, tenzij er na één in dat dagdeel een nieuwe paus is.

Zolang er geen nieuwe paus is, worden alleen de briefjes verbrand: er stijgt dan zwarte rook op uit de schoorsteen. Als een paus gekozen is, wordt aan de stembriefjes nat stro of een chemische stof toegevoegd, waardoor de rook wit wordt. En dan kan de buitenwereld juichen en kan het Sint-Pietersplein zich vullen om de nieuwe paus te verwelkomen.

Het verhaal gaat ook dat er vlak bij het bordes van de basiliek de "kamer der tranen" is. Een ruimte waarin de paus nog even alleen kan zijn vooraleer hij aan zijn onmetelijke opdracht begint. Waar hij zich ook klaarmaakt om op het bordes te verschijnen, als de nieuwe paus. Met als aankondiging de legendarische "Habemus papam", uitgesproken door een kardinaal. Waarna de paus zijn eerste zegen, 'Urbi et orbi' ('voor de stad en de wereld'), uitspreekt. 

Dat is koffiedik kijken. Denk aan deze boutade: "Wie als paus het conclaaf binnengaat, komt als kardinaal weer buiten". Je kan maar beter niet als grote favoriet de Sixtijnse Kapel binnenstappen. Er circuleert altijd wel een lijst van papabili, kardinalen die als een mogelijke paus worden aanzien, maar die is lang en vaak flou qua argumenten.

Toch eens speculeren... kardinaal én staatssecretaris Parolin wordt al eens genoemd, de huidige nummer 2 in het Vaticaan, al zou die iets te licht wegen. Een Italiaan, een Europaan, vroeger de sleutel tot succes, ook nu nog heeft Europa de grootste groep kardinalen, maar is dat continent niet al te ontkerkelijkt om nog een paus te leveren? Heeft Franciscus de trend gezet voor een nieuwe Zuid-Amerikaan? Of moet Azië, waar het Rooms-katholiek geloof nog altijd veel zieltjes wint, de paus leveren? In de figuur van de Filipijn Louis Tagle bijvoorbeeld? Of is het tijd voor een zwarte paus? Wellicht niet omdat de Afrikaanse kardinalen té conservatief zijn. God zal het weten, maar het conclaaf zal beslissen.