De aankondiging van de Amerikaanse president Donald Trump dat hij met de Russische president Poetin gaat onderhandelen over een vredesakkoord voor Oekraïne, jaagde een schokgolf door Oekraïne en de Europese Unie. De EU krijgt hooguit een bijrol bij de onderhandelingen. Hoe moet het nu verder met de relatie tussen Europa en de Verenigde Staten?
Trump onderhandelt met Poetin en dumpt Europa: is dit het einde van de trans-Atlantische verstandhouding?
Gepubliceerd:
Een week om nooit te vergeten
Wat was me dat voor een week. De Amerikaanse president Donald Trump kondigde forse invoerheffingen aan op Europees staal en aluminium. Hij stelde ook nog invoerheffingen op tal van andere producten in het vooruitzicht.
Voorts belde hij met de Russische president Vladimir Poetin over vrede in Oekraïne. Pas daarna bracht hij de Oekraïense president Zelenski op de hoogte. Europa bracht hij helemaal niet op de hoogte, ook al vormden de Verenigde Staten en de Europese Unie de voorbije 3 jaar één front tegen Rusland.
Het zijn moeilijke tijden voor al wie gelooft in een onbreekbare trans-Atlantische relatie tussen Europa en de Verenigde Staten. Zijn de Verenigde Staten en de Europese Unie nog wel bondgenoten?
Het was voorspeld
"I hate to admit it", stuurde een Europese bron me, "maar dit is het scenario dat de Hongaarse premier Orban al sinds eind 2023 in beperkte kring had voorspeld." Trump en Poetin die het onder elkaar gaan regelen dus.
Uit de verklaringen van de Amerikaanse minister van Defensie Pete Hegseth leek het alsof de VS al toegevingen had gedaan, nog vóór de start van de onderhandelingen met Rusland. Rusland mag de veroverde gebieden houden, er komt geen NAVO-lidmaatschap voor Oekraïne als veiligheidsgarantie. Europese troepen en niet-Europese troepen moeten op het vredesakkoord toezien, maar geen Amerikaanse troepen. En als Rusland die troepen aanvalt? Sorry, op bijstand van de Amerikanen moet Europa dan niet rekenen.
Even was er hoop
De voorbije weken was er nog hoop dat Trump dit allemaal niet zou doen. Zijn aankondiging in de verkiezingscampagne dat hij alles op één dag ging oplossen, was veranderd in: "We gaan toch wel honderd dagen nodig hebben". Of 6 maanden.
Zelenski en NAVO-secretaris-generaal Rutte probeerden Trump ervan te overtuigen dat er in Oekraïne meer op het spel staat dan een conflict met Rusland. Er zijn Noord-Koreanen aan het meevechten! China levert technologie! Iran, aartsvijand van de VS, levert drones! Trump kon de overwinning toch niet aan hen laten? En als beloning voor blijvende steun aan Oekraïne kon Trump er ook nog de zeldzame mineralen en grondstoffen uit de Oekraïense ondergrond bij krijgen.
Het bleek ijdele hoop. Trump gaat met Poetin onderhandelen, boven de hoofden van de Oekraïners en Europeanen heen. Het gaat lijnrecht in tegen de Europese mantra van de voorbije maanden (en die van de vorige Amerikaanse president Biden): "Niets over Oekraïne zonder Oekraïne."
De ambitie om Oekraïne in een zo sterk mogelijke positie te brengen voor onderhandelingen, kon meteen ook in de prullenmand, door het wegvallen van de Amerikaanse veiligheidsgarantie. Het was Zelenski zelf die gezegd had dat een garantie van Europa alleen niet volstond.
Oekraïne en Europa klikken zich aan elkaar vast
“Geen onderhandelingen over Oekraïne zonder Oekraïne en zonder Europa”, zei de Oekraïense president Zelenski gisteren op de veiligheidsconferentie in München. De voorzitter van de Europese Raad, Antonio Costa, zei net hetzelfde. Europa en Oekraïne koppelen zich aan elkaar vast. "Een vredesakkoord mag geen simpel staakt-het-vuren zijn", zei Costa.
Dat geeft Rusland immers de tijd om zich te herbewapenen, en later andere landen aan te vallen, ook lidstaten van de EU zoals de Baltische staten Estland, Letland en Litouwen. Dat waren vroeger Sovjetrepublieken, net zoals Oekraïne, er woont een aanzienlijke Russische minderheid.
Om dat te voorkomen, moet de afschrikking voldoende groot zijn, zodat Rusland niet in de verleiding komt om aan te vallen. Eergisteren zei de Oekraïense president Zelenski dat er mogelijk volgend jaar al zo’n aanval zou komen, vanuit Wit-Rusland (bondgenoot van Rusland, en grenzend aan Polen, Letland en Litouwen).
Gespannen zenuwen, veel vragen aan Europese kant
Tot nader order wordt Oekraïne wel, maar de Europese Unie niet uitgenodigd voor de vredesonderhandelingen. Dat heeft de Amerikaanse Oekraïnegezant Keith Kellogg laten verstaan.
De Europese landen overleggen onder elkaar, en met Oekraïne. De zenuwen staan gespannen. Welke landen kunnen voor een stevige troepenmacht zorgen om een toekomstig vredesakkoord te handhaven? Welke garanties zijn er dat Rusland hen niet aanvalt? Als de Verenigde Staten geen troepen leveren, zorgen ze dan op een of andere manier toch voor versterking (wapens, inlichtingen, satellieten)? In december voerden Polen en Frankrijk al gesprekken over troepen voor een vredesmacht. Wellicht omdat er toen al signalen waren dat dit op komst was?
En wat met de economische sancties die zowel de Verenigde Staten als de Europese Unie hebben afgekondigd tegen Rusland? Volgende week hoopt de Europese Unie een zestiende sanctiepakket tegen Rusland goed te keuren.
Ze brengen Rusland economische schade toe, doen de inkomsten uit gas, olie en steenkool dalen en beperken daardoor toch enigszins de mogelijkheden van Rusland om zich nog sneller te herbewapenen. Door de sancties te handhaven, wordt de druk op Rusland aangehouden.
Het terugtrekken van Russische troepen uit bepaalde gebieden zou in een vredesakkoord als voorwaarde gesteld kunnen worden voor het opheffen van de sancties. Of men zou de 200 miljard euro aan bevroren Russische tegoeden (bij het Belgische Euroclear) definitief in beslag kunnen nemen, wanneer Rusland het akkoord schendt. Het is maar de vraag of Trump zulke voorwaarden wil opleggen, én of Poetin ze wel zou aanvaarden.
Europa moet eigen defensie uitbouwen, Oekraïne stelt Europees leger voor
Europa moet niet te veel staan klagen dat het niet is uitgenodigd om mee te onderhandelen, zei NAVO secretaris-generaal Mark Rutte. Zorg er maar voor dat je kan bijdragen.
Maar de Amerikaanse druk op Europa is niet alleen om zelf een troepenmacht op de been te brengen, maar ook om een gezamenlijke Europese defensie uit te bouwen, sterk genoeg om op korte termijn de Russische dreiging te kunnen afwenden – zonder Amerikaanse steun.
Op 3 februari hielden de Europese regeringsleiders er al een brainstorm over, op een informele Europese top. Het moet uitmonden in concrete plannen in juni. Het gaat over de uitbouw van Europese luchtafweer, investeren in Europese defensie-industrie, en beslissen hoe dat allemaal betaald moet worden. De gebeurtenissen van de voorbije week zetten nog meer druk op de ketel.
De Oekraïense president Zelenski ging gisteren nog een stap verder met een pleidooi voor de uitbouw van een Europees leger. Een leger waar het Oekraïense leger deel van uitmaakt, binnen de NAVO, maar voldoende sterk om zelf Europa te verdedigen tegen Rusland.
Bekijk: Zelenski houdt een vurig pleidooi voor de oprichting van een Europees leger
En zo komt ook de vraag van Oekraïne om lid te kunnen worden van de Europese Unie opnieuw op de voorgrond. "Zonder Oekraïne erbij, kan de Europese Unie niet overleven", schreef de Oekraïense premier Dennis Shmyhal eergisteren in een opiniestuk op de website Politico .
Oekraïne houdt al drie jaar stand tegen het veel grotere Rusland, heeft als enige land ervaring met moderne oorlogsvoering, het produceert zijn eigen drones, het kan Europa sterker maken tegen de Russische dreiging.
Europa uitbreiden met Oekraïne, het is bij veel Europeanen niet populair. Europa of Brussel sterker maken al helemaal niet. Zelenski kent die gevoeligheden, en antwoordde zo in zijn speech in München: "Sommigen in Europa zijn misschien gefrustreerd over Brussel. Maar als je Brussel niet wil, dan wordt het Moskou. Want Moskou staat klaar om Europa uit elkaar te trekken."
Dat klopt. Europese veiligheidsdiensten waarschuwen voor Russische beïnvloeding van verkiezingen. En niet onbelangrijk: er zijn ook regeringsleiders die de lijn van Trump volgen, snel een deal met Poetin willen, en die helemaal niet willen weten van een toetreding van Oekraïne tot de Europese Unie. En die dat op elk moment kunnen blokkeren. De Hongaarse premier Orban bijvoorbeeld. Hij droomt al van een Rusland dat opnieuw deel uitmaakt van de wereldeconomie. De lokroep van goedkoop gas uit Rusland is ook voor de Slovaakse premier Fico een reden om Oekraïne niet meer te steunen.
Is de trans-Atlantische liefde voorbij?
"Ik wil dat je liegt, oh laat me nog één keer geloven." Dat zingen Hannah Mae en Maksim, ze wonnen er de Zomerhit van 2024 mee. Het gaat over een relatie die ten einde loopt. De tekst vat misschien wel het gevoel samen van veel Europeanen die zich altijd "trans-Atlantist" hebben gevoeld. Zou Donald Trump dat gevoel niet nog even kunnen laten voortduren, door te zeggen dat het allemaal maar om te lachen was? Na de voorbije week beseffen wellicht de meesten dat die kans bijzonder klein geworden is.
Sinds het aantreden van Trump beschouwen veel Europeanen de Verenigde Staten niet meer als een bondgenoot, maar als een noodzakelijke partner. Dat blijkt uit een onderzoek van de European Council on Foreign Relations. Zeker in Denemarken is het geloof in de goede relatie met de VS serieus aangetast, door de Amerikaanse interesse om Groenland (dat tot het Deense koninkrijk behoort) in te lijven.
De teleurstelling bij vele 'trans-Atlantisten' in Europa moet groot zijn. De Amerikanen, die op 6 juni 1944 duizenden moedige jonge soldaten de dood instuurden om Europa te komen bevrijden van Hitler en te beschermen tegen Stalin, laten nu Europa alleen achter om de dreiging van Poetin te trotseren?
Vance heeft het op Europese wetten gemunt
Dat de Verenigde Staten vraagt dat Europa zichzelf kan verdedigen, is de logica zelve. Waarom zouden de VS, met 300 miljoen inwoners, de veiligheid van Europese Unie (450 miljoen inwoners) moeten blijven garanderen?
Maar er is meer aan de hand. Dat werd, voor zover daar nog twijfel over was toen Trump Europa niet eens op de hoogte bracht van zijn gesprek met Poetin, duidelijk in de speech van de Amerikaanse vicepresident Vance in München. Europa moet niet zozeer bang zijn van bedreigingen van Rusland of China, maar wel van bedreigingen van binnenuit, zei Vance.
Bekijk: J.D. Vance haalt uit naar Europa in zijn speech
Met name de Europese wetgeving die socialemediaplatformen (zoals X van Elon Musk) verplicht om beïnvloeding van verkiezingen te voorkomen, zit Vance (en Musk) dwars. Die wetgeving probeert manipulatie van de publieke opinie of consumenten via nepaccounts en bots aan banden te leggen. De wet (Digital Services Act) is goedgekeurd door een overweldigende meerderheid van het Europees Parlement, en ook door alle 27 lidstaten, zelfs door het Hongarije van Viktor Orban, een trouwe supporter van Donald Trump.
Dat Vance deze wetgeving als een grotere bedreiging voor Europa beschouwt dan de communistische eenpartijstaat China of het autocratische Rusland (waar oppositieleden en onafhankelijke journalisten in verdachte omstandigheden overlijden of uit het raam van een hotel vallen) is veelzeggend.
In september vorig jaar (toen hij nog vicepresidentskandidaat was) nam hij die wet trouwens ook al in het vizier: waarom zou de VS de NAVO nog steunen, zei hij toen, wanneer de EU Musk regels probeert op te leggen? Van veel trans-Atlantische liefde van Amerikaanse kant getuigt dit niet meer.
Vance kreeg voor zijn speech lof van Alice Weidel, kopvrouw van de extreemrechtse partij AfD bij de komende Duitse verkiezingen. Een partij die ook de volle steun krijgt van Elon Musk. De grootste trans-Atlantisten en Europese aanhangers van Trump bevinden zich tegenwoordig inderdaad aan de radicaal rechtse kant van het politieke spectrum: de Patriotten voor Europa, de Europese politieke partij van Viktor Orban, Geert Wilders, Marine Le Pen en Vlaams Belang.
Verzet tegen Europese autonomie
Tot nu toe zat samenwerken met de Verenigde Staten op het wereldtoneel bijna in het DNA van elke Europese leider. Voorstellen om inzake defensie- of veiligheidsbeleid autonome Europese stappen te zetten, werden bekritiseerd, of door de VS zelf gedwarsboomd.
In 2003 lanceerden Frankrijk, Duitsland, België en Luxemburg het voorstel om een eigen Europees militair hoofdkwartier uit te bouwen, zodat Europa eigen militaire operaties zou kunnen opzetten zonder Amerikaanse steun. Er werd laatdunkend op gereageerd, de bijeenkomst van de 4 in Brussel werd de 'pralinetop' genoemd.
22 jaar later kan Europa alleen kleine operaties opzetten. De militaire afhankelijkheid van de VS blijft groot. Toen de Amerikanen beslisten om Afghanistan te verlaten, moesten de Europese militairen holderdebolder mee vertrekken. Alleen in Afghanistan blijven, zonder Amerikaanse support, was onmogelijk.
Een ander voorbeeld. Toen eind jaren negentig van de vorige eeuw het idee werd geopperd om een eigen Europees netwerk van navigatiesatellieten te bouwen (het latere Galileo), als aanvulling op het Amerikaanse gps (dat onder controle van het Amerikaanse leger staat), wilden veel landen daar aanvankelijk niet van weten. Waarom zou Europa zijn eigen gps nodig hebben? De Amerikanen zouden ons toch nooit zonder satellietsignaal zetten, was de redenering.
Vandaag is dat blind vertrouwen in de Verenigde Staten wel helemaal weg. Tekenend in dat verband: in het Europees Parlement was er donderdag felle kritiek op de Italiaanse premier Meloni, omdat Italië gekozen zou hebben voor het Starlink-communicatiesysteem van Elon Musk, en niet voor het eigen, Europese systeem IRIS2 (dat nog gebouwd moet worden). Wat Musk inzage zou kunnen geven in geheime communicatie tussen Italiaanse (en Europese?) overheidsdiensten.
Een keerpunt voor de Europese Unie?
Maken we nu een keerpunt mee voor het Europese defensie- en veiligheidsbeleid? Wordt Europa voor defensie minder afhankelijk van de Verenigde Staten, net zoals het (na de inval van Rusland in Oekraïne) zijn energie-afhankelijkheid van Rusland fors begon af te bouwen?
Het kan, er zijn zelden meer argumenten geweest dan nu, maar het wordt niet eenvoudig, en zal veel discussie en gepalaver vergen, zoals altijd. Over dit soort fundamentele zaken, de uitbouw van een eigen Europese defensie, moet de Europese Unie met 27 beslissen. Als een schip dat door 27 kapiteins door een geopolitieke storm geloodst moet worden. Veel politici en burgers vinden dat de EU geen superstaat mag zijn of worden. Maar tegelijk verwacht men wel dat de Unie dezelfde resultaten kan voorleggen als grote machtsblokken die centraal aangestuurd worden zoals de VS of China. Een paradox van jewelste.
Het zal al een prestatie zijn als een groep EU-landen, met het Verenigd Koninkrijk erbij, erin slagen om de troepen en middelen te leveren die nodig zijn om een toekomstig vredesakkoord te doen naleven. En als de Verenigde Staten, ook al zijn het geen boezemvrienden van Europa meer, overtuigd kunnen worden om toch nog een deel van de inspanning op zich te nemen, tot Europa zelf de klus kan klaren.
